May 19, 2022

प्रिय सुनीताबाई

 

प्रिय सुनीताबाई,

खरंतर ’प्रिय’ हे संबोधन फार धाडसाने लिहित आहे. केवळ तुमचे आणि तुमच्याबद्दल वाचून तुमचा प्रचंड आदर वाटतो, दबदबा वाटतो, प्रचंड कौतुक वाटतं, अभिमान वाटतो. पण या सगळ्यापेक्षा जास्त प्रेम वाटतं. असं वाटतं की तुम्हाला कधी प्रत्यक्ष भेटता आलं असतं, तर पुलंना साष्टांग नमस्कार केला असता आणि तुम्हाला नमस्कार करून मग एक घट्ट मिठीही मारली असती. हां, कदाचित मिठी मारण्याइतकं तुमच्या जवळ यायचं धाडस झालं नसतं, पण मनातूच तीच इच्छा बाळगली असती. आता तर काहीच शक्य नाहीये, पण तरीही भाबडेपणाने तुम्हाला संबोधत आहे, ’प्रिय सुनीताबाई’.

तुम्ही लिहिलेली ’आहे मनोहर तरी’ आणि ’प्रिय जी.ए.’ ही माझी अत्यंत आवडती पुस्तकं. जेव्हा वाचली, तेव्हा तुम्ही होतात. पण तुम्हाला पत्र लिहावं, पुस्तकं वाचून जे वाटलं ते ओबडधोबड शब्दांत कळवावं हे कधी सुचलंच नाही. पण तुमच्यावर मंगला गोडबोलेंनी लिहिलेलं हे “सुनीताबाई” पुस्तक नुकतंच वाचलं आणि राहवलं नाही. परत एकदा तुमच्या जगण्यातलं ठळकपण इतकं आतून जाणवलं, की हे व्हर्चुअल पत्र का होईना, लिहायला घेतलंच.

तुमच्याच शब्दांत सांगायचं, तर पुल हे ’खेळीया’ होते. नाटक, चित्रपट, लेखन, गाणं, समीक्षा... त्यांना सगळंच जमायचं. त्यांचे गुण हेरणारे अनेक जण त्यांना मिळाले, आणि त्यांच्या कलाप्रवासाला चहूअंगाने सुरूवात झाली. पण त्यापैकी त्यांनी नेमकं काय करायचं, कधी करायचं, किती काळापर्यंत करायचं, याचा त्रयस्थ आढावा घेतलात, तो तुम्ही! पुलंच्या खळाळणाऱ्या प्रतिभेला तुम्ही जराशी शिस्त लावलीत, आणि त्यामुळे केवढं अमाप दान मराठी रसिकांच्या ओंजळीत पड्लं! तुमच्या या ’डिसिजन मेकिंग’च्या पद्धतीवरही भरपूर, बोचरी टीका झाली. ते योग्य होतं ना का नव्हतं यावर बोलायची माझी प्राज्ञाच नाही. पण या सगळ्यात मला दिसलं ते तुमचं पुलंवरचं कळकळीचं, संपूर्ण निष्ठेचं प्रेम आणि पुलंना तुमच्याबद्दल असलेला प्रचंड विश्वास. पुलंना ’बास’ म्हणून सांगण्याचं आणि त्यांना नवीन दिशेला घेऊन जाण्याचं धारिष्ट्य तुमच्याकडेच होतं. पुल एकाच साच्यात अडकू नयेत, कौतुकाच्या झुल्यावरच झुलत बसू नयेत यासाठी तुम्ही त्यांना नवनवीन आव्हानांकडे वळवलंत. आग्रहाने, हट्टाने, रागावून वा चुचकारून. पण पुलंनीही तुमचं ऐकलं. तूफान चाललेले लोकप्रिय एकपात्री कार्यक्रम शिखरावर असताना तेदेखील थांबले.- ही मला तुमच्या दोघांमधली सगळ्यात अनमोल गोष्ट वाटते. आपल्या प्रेमाच्या माणसाला आपण नेहेमीच कळकळीने, त्याच्या भल्याच्या गोष्टी सांगतो. पण ’ही काहीतरी सांगतेय म्हणजे त्यात तथ्य आहे, त्यात तिचा काही विचार आहे’ हे मान्य करणं आणि कोणताही ईगो मध्ये न आणता त्याची अंमलबजावणी करणं किती precious आहे! पुलंचा तुमच्यावर संपूर्ण विश्वास होता. कोणत्याही नात्यात, त्यातही नवरा-बायकोच्या नात्यात, आणि त्यातही कलाकार नवरा-बायकोच्या नात्यात इतका निस्सीम विश्वास असणं हेच मला अविश्वसनीय वाटतं. यात तुमच्या व्यक्तीमत्त्वाचा, स्वच्छ विचारांचा, प्रामाणिकपणाचा वाटाच अधिक आहे यात काय संशय! तुम्हाला नमस्कार करावासा वाटतो, तो यासाठीच.

दुसरा पैलू म्हणजे एकटेपणा! तुमच्यासारखी व्यवहारी, स्पष्ट बोलणारी माणसं खरंच कोणालाच नको असतात. तुमच्या काळात तर माणसांमाणसांत खरोखर जिव्हाळा, प्रेम, सन्मान असायचा. पण तेव्हाही व्यवहारीपणा आणि शिस्तीची वानवाच होती. पण त्यामुळे तुमची एकटेपणाची जाणीव प्रखर होती. आणि देवदयेने,  तुम्हाला त्याच्याशी फार समझोता करावा लागला नाही. अनेकदा आपल्याला खूप काही वाटत असतं, पण आपलाच खंबीरपणा कमी पडतो, किंवा परिस्थिती वाकायला लावतेच. तत्व, आवडी, शिस्त जपताच येते असं नाही. पण तुम्ही जोपासलीत. तुम्हाला जोपासता आली. मग प्रसंगी तो आडमुठेपणा झाला असेल, हट्टीपणा झाला असेल, पण तडजोड न केल्यामुळे, आपण एकट्या पडत जाऊ हे पूर्णपणे ठाऊक असूनही तुम्ही तडजोड केली नाहीत. इतकी आंतरिक ताकद तुमच्यात होती. तुम्हाला मिठी मारावीशी वाटते, ती यासाठी.

(रॉयल्टी, मानधन, योग्य ते श्रेय यासाठी तुम्ही चिवट लढा दिलात. अनेक मनस्ताप सहन केलेत. पण खरं सांगू, तुम्ही आत्ताच्या व्हॉट्सॅपीय जमान्यात नाही आहात, हेच बरं आहे. इथे पुलंच्या नावाने जे काही खरं खोटं पुढे ढकललं जातं ते पाहून तुमची प्रचंड चिडचिड झाली असती. पण, कदाचित तुम्ही असतात, तर या प्रकाराला पायबंद घालण्यासाठी काहीतरी नक्की केलं असतंत आणि मग मीही तुमच्या त्या चळवळीत सहभागी झाले असते :) )

अजून खूप लिहावंसं वाटत आहे, पण शब्द मला साथ देत नाहीयेत. एकाच वेळी खूप काही सांगावंसं वाटत आहे, पण संकोचदेखील वाटत आहे. योग्य शब्द शोधताना, बरंच काही आठवून गहिवरायला होत आहे. एक मात्र लिहिते, सुनीताबाई, तुम्ही “तुम्ही” होतात, म्हणून खूप जणींना बळ मिळाले. तुम्ही “तुम्ही” आहात म्हणून प्रेम, समर्पण, पारदर्शकता यांचे अर्थ समजले. तुम्ही “तुम्ही” होतात, म्हणूनच तुम्ही “प्रिय” आहात. तुमच्या पुस्तकांतून, चित्रफितीतून तुम्ही कायम सोबत कराल हा दिलासा आनंददायी आहे. Love you and miss you dear Sunitabai. 

 

तुमची नम्र,

पूनम  

April 20, 2022

नीज माझ्या नंदलाला...


तान्ह्या बाळांना झोपायला अजिबात आवडत नाही! नुकत्याच प्रवेश केलेल्या या जगात इतकं सारं पहायला, ऐकायला, चाटून पहायला (!) असताना तासचे तास झोपणं म्हणजे waste of time असं त्यांना वाटणं अगदीच रास्त आहे.

पण झोपायला तर हवंच! मग बाळाची आई त्याला झोपवण्यासाठी कितीतरी ट्रिक्स वापरते. कोणी कसलं आमीष दाखवते, कोणी रागावते, कोणी डायरेक्ट ऍक्शन घेत त्याला थोपटायला लागते, तर कोणी अंगाई गायला लागते. साधे शब्द, एक संथ, शांत लय आणि त्याबरोबर आईचा आश्वस्त करणारा आवाज... चळवळ करणारं बाळ चटकन शांत होतं आणि हलकेच झोपेच्या आधीन होतं...

अशीच एक सुरेख, शांतावणारी अंगाई म्हणजे ’नीज माझ्या नंदलाला, नंदलाला रे...’ लताबाईंचा आवाज तर स्वर्गीय आहेच, पण संगीतकार श्रीनिवास खळे आणि गीतकार मंगेश पाडगावकर यांनी काय अद्भुत सुंदर अंगाई तयार केलेली आहे! संगीतकार म्हणून खळेकाका आणि गीतकार, कवी म्हणून मंगेश पाडगावकर यांची स्वतंत्र कारकीर्द फार मोठी आणि यशस्वीदेखील आहे. पण या दोघांनी जेव्हा एकमेकांबरोबर काम केलेलं आहे, तेव्हा काहीतरी विशेष रसायन तयार झालेलं आहे, खास. ’जाहल्या काही चुका’, ’जेव्हा तुझ्या बटांना उधळी मुजोर वारा’, ’शुक्रतारा मंद वारा’, ’श्रावणात घननीळा’, ’विसरशील खास मला’ अशी कितीतरी अवीट गोडीची गाणी या द्वयीनं दिलेली आहेत. ’नीज माझ्या नंदलाला’मध्येही या दोघांचा खास ’टच’ दिसतोच.

ही एक ’अंगाई’ आहे याचं पूरेपूर भान ठेवत खळेकाकांनी यात ’मिनिमल’ संगीताचा आणि इन्टरल्यूड्जचा वापर केलेला आहे यातच त्यांचा ब्रिलियन्स दिसतो. अंगाई असल्यामुळे पाडगावकरदेखील स्ट्रेट टू द पॉइंट येतात. किती सोपं धृवपद आहे- नीज माझ्या नंदलाला, नंदलाला रे. बास! प्रत्येक आई बाळाला झोपवताना हेच तर म्हणते ना, ’चला झोपायची वेळ झाली’. हेच पद्यात पाडगावकर किती सुंदर लिहितात- ’नीज’ हा त्यांनी वापरलेला शब्दच किती गोड आहे, त्यात एक आर्जव आहे, मऊपणा आहे.

या ओळीनंतरही फारसं संगीत नाहीच. झोपायची वेळ ’का’ झालेली आहे, हे लताबाई लगेचच गायला लागतात-

शांत हे आभाळ सारे, शांत तारे, शांत वारे...

लताबाईंचा आवाज तारसप्तकात इतका लीलया, इतका तळपता चढायचा, की प्रत्येक संगीतकाराने त्यांना नेहेमीच वरच्या पट्टीतली गाणी दिली आहेत. या गाण्यातही पुढे त्यांनी वरच्या पट्टीत अप्रतिम लकेरी घेतलेल्या आहेतच. पण सहसा त्यांचा खर्जातला सूर ऐकायला मिळत नाही. इथे मात्र ’शांत हे..’ या दोनच शब्दांत त्यांनी जो काही खोलवर सूर मारला आहे की तिथेच आपण शांत व्हायला लागतो! पुढे जेव्हा-
या झर्‍याचा सूर आता मंद झाला रे...

हे शब्द येतात तेव्हा आपली ऑलरेडी तंद्री लागलेली असते. एका क्षणानंतर लक्षात येतं, ’झरा’? हा कोणता झरा बुवा? तर कवीकल्पनेतून खेड्यातलं एखादं टुमदार कौलारू घर, भोवती नारळ-केळीची बाग आणि घरामागूनच वाहणारा झरा... असं चित्र पाडगावकरांनी पाहिलं असेल आणि ते इथे केवळ एकाच शब्दांतून मांडलं असेल. पण त्या एकाच शब्दाची ताकद बघा ना... आपण एका मोठ्या शहरातल्या, एका सिमेंटच्या बंदिस्त घरात बसून ही अंगाई ऐकत असतानादेखील तो ’घरामागे वाहणारा झरा’ बिलिव्हेबल वाटतो. एखादा असा झरा खरंच मागे खळखळत आहे, पण आता रात्र झाल्याने तोही दमला आहे, शांत झाला आहे- हे चित्र फारसं खोटं वाटत नाही. ही किमया केवळ त्या कवीची!

आणि या चित्रात पाडगावकर पुढे सुरेख रंग भरतात. सहजपणे झोपी जाईल ते बाळ कसलं? मग दुसऱ्या आणि तिसऱ्या कडव्यात त्याने ’का झोपायला हवं’ हे आई त्याला पटवून देऊ लागते. त्यासाठी ती त्याला सांगते, की गाई गोठ्यात झोपल्यात, पाखरंही झोपली, आता तूही झोप बाळा... इतकंच नाही, तर ’चांदण्याला नीज आली’ असे शब्द त्यांनी योजले आहेत! आहाहा, काय सुंदर कल्पना! म्लान होणारा चंद्रप्रकाशच येतो ना डोळ्यापुढे? त्याहीनंतर ’झऱ्या’सारखीच एक अगदी खरी वाटावी अशी उपमा पाडगावकर देतात- ’रातराणीच्या फुलांचा गंध आला, गंध आला रे...’ एव्हाना आपण गाण्यात इतके तल्लीन झालेलो असतो, की खरोखर आपल्या मनात वसणाऱ्या रातराणीच्या दरवळाने आसमंत भिजून जातो...

आणि शेवटचं कडवं तर कमाल आहे! इतकं सांगूनही बाळ नाहीच झोपत आहे. किती दाखले दिले, किती पटवून दिलं... पण द्वाड बाळ झोपण्याचं नाव काही घेत नाही! मग आई शेवटी थकून त्याला विनवायला लागते-

नीज रे आनंदकंदा, नीज रे माझ्या मुकुंदा
आवरी या घागर्‍यांचा छंदताला, छंदताला रे

सोनुल्या, छकुल्या, गोडुल्या... बाळाला हाक मारायची कितीतरी गोड नावं... आनंदकंदा, मुकुंदा हीदेखील तशीच, आईनं लाडानी घेतलेली संबोधनं... आणि यानंतर अंगाईतली शेवटची सिक्सर लागते- ’आवरी या घागर्‍यांचा छंदताला, छंदताला रे’. घागऱ्या म्हणजे बाळाच्या पायात घातलेले वाळे किंवा पैंजण. तान्ही बाळं पालथी पडली की बाय डिफॉल्ट हात आणि पाय एका लयीत न थकता हलवतात. इथे बाळ अजूनही जागं आहे, म्हणजेच मस्तपैकी पाय वर करून एका ’छंदात’, एका ’तालात’ त्याची पायाची पी.टी. सुरू आहे! तेच आता ’आवर’ असं ती आई त्याला विनवतेय आणि परत एकदा ’नीज माझ्या नंदलाला’ म्हणत आहे. पाडगावकरांच्या ऑब्झर्वेशन स्किल्सना सलाम करावासा वाटतो. हातपाय मजेत हलवणारी बाळं आपण प्रत्येकानं पाहिली आहेत. पण त्याचा असा काव्यात्म वापर करावासा त्यांना वाटला, इथेच त्यांच्यातला महान कवी, गीतकार दिसतो.

ही संपूर्ण अंगाई एकदम ’जमून’ आलेली आहे. शब्द, संगीत आणि स्वर यापैकी कोणालाच वेगळं काढता येत नाही. यांपैकी कोण वरचढ असा प्रश्नही पडत नाही, इतके हे तीनही घटक यात एकरूप झालेले आहेत. ’नीज माझ्या नंदलाला, नंदलाला रे...’ दिवसाच्या कोणत्याही प्रहरी हे गाणं ऐकावं, आईच्या आवाजासारखंच ते शांत करत जातं...

***

April 7, 2022

धूळपाटी

 

शांता शेळके लिखित हा ललितलेख संग्रह अनेकांचा ऑलरेडी वाचूनही झाला असेल. हे शांताबाईंचं जन्मशताब्दी वर्ष आहे, त्या निमित्ताने हा संग्रह माझ्याकडून वाचून झाला... आणि मी शांताबाईंच्या साध्या शैलीच्या परत एकदा प्रेमात पडले! J त्यांची असंख्य गीतं लहानपणापासून ऐकत आले आहेच, पुढे त्यापैकी काही गाणी मुद्दामून ’डायसेक्ट’ करून त्यांचा रसास्वादही घेतलाय. अक्षरश: कोणत्याही जॉनरच्या गाण्यावर शांता शेळके हे नाव ’गीतकार’ म्हणून पाहिलं, ऐकलं तरी आता आश्चर्य वाटत नाही, इतकं विस्तृत काम त्यांनी केलेलं आहे. त्यांनी केलेला “चौघीजणी”चा अनुवादही नुकताच परत वाचला. पण “धूळपाटी”मधून त्या स्वत:चीच जी ओळख करून देतात, ती त्यांची पद्धत, ती शैली इतकी अकृत्रिम, इतकी सुंदर आहे की त्यांच्याबद्दल प्रेमच वाटायला लागतं! (या प्रेमाला आणखी एक पर्सनल कारण आहे. डोक्यावरून साडीचा पदर, कुंकू आणि चष्मा आणि चेहऱ्यावर गांभीर्य असंच शांताबाईंचं रूप मी कायम पाहिलं आहे. त्यांना पाहिलं की आजीची आठवण येते.)

पुस्तकाची सुरूवात त्यांच्या लहानपणापासून होते. खेड, म्हणजे आजचं राजगुरूनगर हे त्यांचं आजोळ. वय वर्ष नऊ. बरोबर आणखी तीन धाकटी भावंडं आणि पाचवं मूल पोटात असलेली गरोदर, विधवा आई आजोळी पोचतात या आठवणीबरोबर पुस्तक सुरू होतं आणि हे वाचल्यावरच आत काहीतरी हलतं... आणि मग झपाटल्यासारखं आपण वाचतच जातो. पुस्तकात विषयानुरूप प्रकरणं येतात. गावाची, माणसांची अनेक वर्णनं, मधूनमधून स्वत:च्या स्वभावाबद्दल, सवयींबद्दल, आठवणींबद्दल सांगणं... परिस्थितीचा परिणाम कसाकसा होत गेला त्याचं आज रोजी केलेलं चिंतन... आसपासचे लोक, गोतावळा, जातनिहाय कामं, आईबद्दलची माया, स्वत:चं शिक्षण, कविता लेखन, लेख आणि कथासंग्रह, प्राध्यापकी आणि गीतलेखन... जपमाळेतले मणी जसे एकामागून एक न अडखळता, अव्याहत येतात, तसं शांताबाईंचं सांगणं विनाअडथळा, विनागचके एका सहज लयीत येतं आणि एक वाचक म्हणून आपण शब्दश: गुंगून जातो. त्या वर्णनाची एक धुंदीच चढते... मॅटर ऑफ फॅक्ट थेट शैली, थोड्या जुन्या वळणाची मराठी भाषा आणि शब्दांमध्ये तो काळ जिवंत करायचं सामर्थ्य... कमाल!

त्यांची आई, मावशी, आजी या सतत ओव्या, गाणी, कविता म्हणत... त्यांचे संस्कार नकळत त्यांच्यावर कसे होत गेले, त्याचा गीतलेखनात पुढे कसा उपयोग होत गेला, १९३० ते १९४४ सालच्या पुणे शहराचं वर्णन, एस पी कॉलेजमधले त्यांचे झपाटलेले कवितेचे दिवस, अनुवाद पर्व आणि गीतलेखनाचा त्यांचा प्रवास ही पुस्तकातली वर्णनं मला सगळ्यात जास्त आवडली. आणि त्यातही आवडला त्यांचा प्रांजळपणा! केवढं कर्तृत्व गाजवलेली, केवढं मोठं काम केलेली ही बाई, अगदी साधेपणाने ’मी अनुवाद केलेल्या पुस्तकांपैकी ’चौघीजणी’चा अनुवाद सगळ्यात चांगला उतरला आहे असं मला वाटतं’, असं म्हणते तेव्हा त्यात मोठेपणाचा दर्पही येत नाही, हे विशेष. ’हो, माझ्या हातून काही चांगलं काम झालं आहे’ असं म्हणायला खरा कलाकार कधीच धजावत नाही, कारण तो सतत स्वत:बद्दल आशंकित असतो. पण हे मान्य करण्या इतका humbleness शांताबाईंमध्येच आहे! आणि इतक्याच मोकळेपणाने न जमलेल्या लेखनाबद्दल, सुरूवातीच्या अर्ध्याकच्च्या कवितांबद्दल, स्वत:च्या अपयशाबद्दलही त्यांनी कबूली दिलेली आहे. सांगा, हे पुस्तक न आवडणं शक्य आहे का? :-)

’हे आत्मचरित्रात्मक लेखन नाही’, असं शांताबाईंनी प्रस्तावनेत स्पष्टपणे लिहिलं आहे. पण या स्मरणरंजनातून त्या त्या वेळेचा काळ उभा राहतो, त्यामुळे त्याला एक ऐतिहासिक महत्त्वदेखील आहे, असंही त्यांनी लिहिलं आहे. आणि हे किती खरं आहे! सुमारे शंभर वर्षांपूर्वीचं पुण्याचं वर्णन वाचून मी इतकी हरखले! इतका अस्सल दस्तावेज नाहीतर कुठे मिळाला असता? :-)

हे पुस्तक आत्मचरित्र नाही, ते एक बरंच आहे. कारण त्यात मग वैयक्तिक आयुष्याबद्दलदेखील सांगणं अनिवार्य होतं. ते आयुष्य जस्टिफाय करायचाही मग आपोआपच प्रयत्न होतो. मी कामानिमित्त अनेक कलाकारांना थोडं जवळून पाहिलं आहे. ’आपण फक्त कलाकारावर त्याच्या कलेपुरतं प्रेम करावं, का एक माणूस म्हणून तो कसा आहे यावर आपलं प्रेम ठरवावं?’ याचं स्पष्ट उत्तर मला अजूनही सापडलेलं नाहीये. पण “धूळपाटी”मुळे मला शांताबाई जेवढ्या कळल्या, जेवढं त्यांनी त्यांच्याबद्दल आपल्याला सांगितलेलं आहे, तेवढं मला नक्की पुरेसं आहे. त्यांची गाणी, त्यांच्या कविता आणि त्यांची पुस्तकं यातूनही मला पुष्कळ शांताबाई मिळतात. तृप्त व्हावं तेवढं त्या देतातच.

तर, “धूळपाटी” वाचलं नसेल, तर एकदा तरी नक्की वाचा. आणि वाचलं असेल, तर परत एकदा वाचा. Its worth it, no? :-)