August 20, 2020

Andre Agassi- (out in the) Open

 

आन्द्रे अगासीला पहिल्यांदा टीव्हीवर टेनिस खेळताना पाहिलं तेव्हा ’ईईई’ हा उद्गार आपोआप निघाला होता… माझ्या एकटीकडूनच नाही, तर जगभरातल्या टेनिसप्रेमींकडून! कसेतरीच लांब वाढलेले त्याचे ’ब्लॉन्ड’ केस, दाढीचे वाढलेले खुंट, कानात डूल, कपाळावरचा हेअरबॅन्ड… त्याचा एकंदर ’लुक’ अत्यंत घाणेरडा आणि किळसवाणा होता. जॉन मॅक्रेन्रो, इव्हान लेन्डल या तेव्हाच्या ’जंटलमन’ खेळाडूंच्या तुलनेने अगासीचं हे विसंगत रूप म्हणजे एखाद्या सेन्सेशनल स्कॅन्डलसारखं होतं. पण त्यातून तो काहीतरी सांगू पाहत होता. व्यावसायिक टेनिसपटू असूनही टेनिसबद्दल त्याला कमालीचा तिरस्कार वाटायचा. हाच तिरस्कार त्याच्या राहणीमानातून तो परावर्तित करत होता. आन्द्रे अगासीचं आयुष्य अशा टोकाच्या विरोधाभासांनी भरलेलं आहे. त्याचंच शब्दरूप म्हणजे त्याचं आत्मकथन- Open: An Autobiography

 

आन्द्रेने टेनिसपटू व्हावं हा त्याच्या वडिलांचा अट्टहास होता. आन्द्रेला दोन मोठ्या बहिणी आणि एक मोठा भाऊ होता. त्यांच्यापैकी कोणीही टेनिसपटू झाले असते, तर आन्द्रेवर हे ’संकट’ आलं नसतं. पण वरचे तिघेही टेनिसमध्ये चुणूक दाखवू शकले नाहीत, त्यामुळे वडिलांचं स्वप्न आणि इच्छा पूर्ण करायची जबाबदारी या बिचा-यावर आली. आन्द्रेला नंबर वनचा टेनिसपटू करायचं या भावनेने त्याचे वडील झपाटलेले होते. या त्यांच्या इच्छेसाठी त्यांनी शक्य ते सगळं केलं. घरामागे टेनिसकोर्ट बांधलं, आन्द्रेला बॉल सर्व्ह करणारं मशीन बांधलं, त्याला शक्य त्या सगळ्या टूर्नामेन्ट्समध्ये खेळवलं आणि परवडत नसतानाही त्याला टेनिस ऍकॅडमीत घातलं. कळायला लागल्यापासून आन्द्रे फक्त टेनिसबॉल टोलवत होता. शाळेतल्या कुठल्याच विषयात त्याला गती नव्हती, त्यामुळे वडिलांना विरोध करणार कशाच्या जोरावर? तो हतबल होता. त्याच्या नशीबातच टेनिसच होतं.

या नशीबाचा त्याने शक्य तितका, शक्य तेव्हा, शक्य तिथे रागराग केला. त्याचा पेहराव, त्याचं वागणं, त्याच्या सवयी, त्याचं जीवनमान, त्याचा टेनिसकोर्टवरचा वावर… सगळ्यात एक धुम्मस होती. त्याची मानसिकता सतत दोलायमान असायची. जेव्हाजेव्हा तो जिद्दीने पेटून उठला, तेव्हातेव्हा त्याने नेत्रदीपक यश कमावलं. टेनिसच्या जागतिक क्रमवारीत त्याने पहिलं स्थान पटकावलं, चारही ग्रॅन्ड स्लॅम विजेतेपदं त्याने मिळवली, तो देशाकडूनही खेळला, अनेक विक्रम त्याने स्वत:च्या नावावर अगदी ठरवून जमा केले, त्यासाठी त्याने अथक कष्टही घेतले. हे यश त्याला फार संघर्षानंतर मिळालं, पण त्यातलं फोलपणही त्याला उमगलं. मग, लंबकाचा हाच लोलक विरुद्ध दिशेने गेला. दिवसचे दिवस तो बंद पडला, पहिल्या स्थानावरून तो थेट १४१व्या स्थानावर फेकला गेला, लिंबूटिंबू खेळाडूंकडून त्याने पराभव स्वीकारले, दारू त्याने नेहेमीच जवळ ठेवली होती, पण वाहवत जाऊन तो अंमली पदार्थांच्याही आहारी काही काळ गेला. शिखरावरून गडगडत तो खोल दरीत पडला. प्रत्येकाच्याच जीवनात चढ-उतार येतात, पण आन्द्रे आगासीच्या जीवनातले हे चढ-उतार स्तिमित करतील असे आहेत.

आन्द्रे अगासी माध्यमांचा लाडका होता यात नवल नाही. त्याच्याकडे चिकार उपद्रवमूल्य होतं, ते तो स्वत:ही जाणून होता, त्यामुळे तो सतत प्रकाशझोतात राहिला. स्पर्धा जिंकत असताना तर त्याच्याबद्दल लिहिलं जात होतंच, पण त्याच्या हरण्याचीही बातमी व्हायची. त्यातून, त्याचं वैयक्तिक आयुष्यदेखील ’बातमी’लायक होतं. त्याच्यापेक्षा २८ वर्षांनी मोठ्या असलेल्या गायिका बार्बरा स्ट्रीसॅन्डबरोबर त्याचं काही काळ अफेअर होतं. पुढे मॉडेल आणि अभिनेत्री ब्रुक शील्ड्जशी त्याने लग्न केलं आणि दोनच वर्षांनी ते मोडलंही. या दोन्हींमुळे ऑन-कोर्टपेक्षा ऑफ-कोर्ट प्रसिद्धी त्याला जास्त मिळाली.

’ओपन’मध्ये अगासी उघडपणे त्याच्या सगळ्याच प्रवासाबद्दल बोलला आहे. यशाबद्दलच नव्हे, तर अपयशाबद्दल, त्याच्या चुकांबद्दलही तो अगदी प्रांजळपणे बोलला आहे. त्याने त्याच्या अनेक स्पर्धकांबद्दल लिहिलेलं आहे. पीट सॅम्प्रासने कायमच त्याच्या तोंडाशी आलेला विजयी घास हिरावून घेतला. पीटबद्दलचा रागही त्याने मोकळेपणाने शब्दबद्ध केला आहे, तेव्हा तो थोडा स्वार्थीही वाटतो. पण, त्यामुळे त्याचं माणूसपण अधोरेखित होतं.

टेनिसमधलं प्रावीण्य, जिंकण्याचं कौशल्य, पैसा, मानमरातब…सगळं असूनही आन्द्रेला प्रश्न पडायचे- का खेळायचं? कोणासाठी पैसे मिळवायचे? आयुष्याला दिशा नव्हती, त्यामुळे तो कुठेही रमत नव्हता. मग दोन गोष्टी घडल्या. वंचित, शोषित लहान मुलांना सर्वोत्तम शिक्षण देणारी एक शाळा सुरू करायची असं त्याने ठरवलं. तो स्वत: फक्त ’आठवी पास’ आहे याचा सल त्याला कायमच वाटायचा. ज्या मुलांना शिक्षण मिळू शकत नाही, अशांसाठी जगातल्या सर्वोत्तम सुविधा उपलब्ध करून देण्याच्या कल्पनेने तो रोमांचित झाला. आता त्याच्या टेनिसला, त्यातून मिळणा-या पैशांना एक किनारा मिळाला. पुढे त्याच्या आयुष्यात आली स्टेफी ग्राफ! टेनिसच्या या साम्राज्ञीची भुरळ कोणाला पडली नव्हती? त्यालाही पडली. नवलाची गोष्ट अशी, की तीही याच्यावर भाळली! जे स्थैर्य त्याला ब्रुकबरोबर कधीही मिळालं नाही ते त्याला ’स्टेफनी’च्या रूपात मिळालं. या दोन गोष्टींमुळे त्याचं टेनिस, त्याची क्रमवारी परत एकदा सुधारली. परत एकदा लंबकाचा लोलक दुस-या दिशेने फिरला.

निवृत्ती. कोणत्याही खेळाडूच्या आयुष्यातला अतिशय अवघड निर्णय. खेळाडू ’निवृत्त’ होत असला, तरी वयाने तो तरूण असतो. पुढच्या आयुष्यात काय करायचं आहे, याचं उत्तर ज्याला सापडतं, तो खेळाडू समाधानाने निवृत्त होऊ शकतो. शाळेमुळे आन्द्रेला जगण्यासाठी एक ध्येय मिळालं होतं. स्टेफनीशी लग्न केल्यानंतर पाठोपाठ झालेल्या दोन मुलांमुळेही त्याच्या सुखाचा प्याला काठोकाठ भरला होता. आन्द्रे अगासी स्पर्धात्मक टेनिसमधून निवृत्त झाला. व्यावसायिक टेनिस क्षेत्रात वीस वर्ष एक वादळ कमी-जास्त प्रमाणात घोंघावत होतं, ते त्याच्या निवृत्तीनंतर शमलं.

आन्द्रे अगासीने त्याच्या कारकिर्दीत आठ ग्रॅन्ड स्लॅम टायटल्स जिंकली. रॉजर फेडररच्या वीस, राफेल नदालच्या एकोणीस टायटल्सपुढे ही आठ अगदीच किरकोळ वाटतात. पण २००९ साली प्रकाशित झालेलं त्याचं  हे आत्मकथन मात्र आजही कालबाह्य वाटत नाही. खेळाडू सतत स्वत:ला प्रश्न विचारत असतो, सतत स्वत:ला जोखत असतो. अगासीने स्वत:चे अनुभव लिहिलेले असले, तरी ते सार्वत्रिक आहेत. खेळ सुरू असताना त्याच्या मनात जी खळबळ चालायची, तीच घालमेल, तेच दडपण, तीच भीती प्रत्येक खेळाडू कमी-जास्त प्रमाणात अनुभवत असणार. अगासीचे शब्द एका अर्थी प्रातिनिधिक आहेत. त्याचे शब्द अतिशय प्रभावीही आहेत. ३६ वर्षांचा त्याचा जीवनपट खरोखर विस्मयकारक आहे. अपयशाच्या खोल गर्तेत गेल्यावरही तो तिथे रुतला नाही; उलट सावरला, ’मार्गाला लागला’. त्याच्या विजेतेपदांपेक्षा त्याचा हा ’टर्न अराउंड’ अधिक मौल्यवान आहे.

२०२० मध्ये अगासी काय करत आहे, याचा सहज शोध घेतला, तर तो आजही टेनिसचे प्रदर्शनीय सामने खेळतो आहे. त्याच्या शाळा छानपैकी चालू आहेत आणि त्यांचा विस्तारही वाढतोय. टेनिसचा आणि स्वत:च्या वलयाचा वापर करून तो शाळांसाठी आजही पैसे उभे करत आहे. छान वाटतं हे पाहून. आन्द्रे अगासी शब्दाला जागला, जागत आहे. एक खेळाडू म्हणून तो आदर्श नव्हता, पण एक माणूस म्हणून तो त्याच्या चुकांमधून शिकला, त्या ओलांडून तो पुढे गेला आणि मग मोठा झाला. An ’open’ inspiration indeed!

***

 

July 25, 2020

आपण मदत मागायला घाबरतो का?


हा प्रश्न तसा वैश्विक आहे, प्रत्येकाला कमी-जास्त प्रमाणात लागू आहे, पण आज मी हा प्रश्न मुख्यत्वे बायकांना विचारत आहे, त्यातही संसारी बायकांना. म्हणजेच, एका अर्थाने, मी हा प्रश्न मलाच विचारत आहे.
लॉकडाऊनच्या काळात धुणं, भांडी, केर, फरशी, चहाची भांडी, कॉफीची भांडी, स्वयंपाक, चमचमीत खाणं, कपड्यांच्या घड्या, बाथरूम घासणं, डस्टिंग, फॅन पुसणं, गच्ची/ गॅलरी धुणं, धान्य साठवणं, याद्या करणं, भाजी-फळं आणणं… यातली किती कामं आपण स्वत: केली आणि किती कामं करण्यासाठी आपण घरातल्या इतर सदस्यांची मोकळेपणाने मदत घेतली? (मुख्य रोख नवरा आणि मुलं यांच्यावर आहे.)
पैसे देऊन मदतनीस ठेवणं आपल्याला सहज सोपं वाटतं. पण तीच कामं घरच्यांकडून घेताना आपण घाबरतो का? संकोच करतो का? insecurity असते का? सगळेच जण स्वावलंबी झाले तर, आपलं घरातलं स्थान डळमळीत होईल असं वाटतं का?
१)      भांडी घास असं नव-याला कसं सांगू? तो किती मोठ्या हुद्द्यावर काम करतो. तो केवढे पैसे कमावतो.
२)      नव-याला घरकाम सांगितलं तर सासू काय म्हणेल? तिच्याशी या दिवसात कोण वाद घालणार?
३)      पिंटूला आणि मिनीला तर घरात कुठे काय असतं हेही माहित नाही. त्यांना कसं काम सांगणार? किती लहान आहेत ती.
ही वाक्य ओळखीची वाटतात ना? वाटतीलच! कारण आपण ती मनात म्हणतच असतो. आणि या प्रत्येक वाक्यानंतरचं एक वाक्य कॉमन असतं- “प्रत्येक काम मलाच करावं लागतं. मला कोणाचीच मदत होत नाही”. या बायकांना मला विचारायचं आहे- का नाही करत कोणी मदत? तुम्ही कधी मदत मागून पाहिली आहे का???
खरं सांगा, साधारणपणे बारा वर्ष पूर्ण असलेली प्रत्येक व्यक्ती आपापलं ताट-वाटी-भांडं-चमचा-कप स्वत: धुवू शकत नाही का? आपापल्या अंथरुणाची घडी घालू शकत नाही का? एका खोलीचा केर काढू शकत नाही का? कपड्यांच्या घड्या घालू शकत नाही का? त्यांनी तसं केलं तर आपल्यालाच मदत होणार नाही का? मग आपण मदत का मागत नाही?
 “माझ्यासारखं कोणाला जमत नाही”, हेही एक नेहेमीचं कारण! अहो, लगेच कसं जमेल? थोडा वेळ द्या, नीट शिकवा. येईल की. पण नाही! आपल्याला धीर तर नसतोच आणि समोरच्यावर विश्वासही नसतो. शिवाय, आपण काणाडोळा करायला शिकत नाही. नाही घासली लगेच भांडी, नाही काढला एक दिवस केर, काय होईल? पण इथेही आपला जीव गुंतलेला असतो!
खरं सांगू का, इतकं मायक्रो मॅनेजमेन्ट कोणीच करू नये. पण बायका करतात, आणि म्हणूनच घरचे वैतागतात. ’तुला काहीच पसंत पडत नाही’, हे त्यांच्याकडून आलेलं वाक्य अगदीच दुर्लक्ष करण्याजोगं नसतं. हां, काही बायका कौतुकाने, लटक्या रागानेही ही अशी वाक्य म्हणतात, त्यांना मदत नकोच असते. पण बहुतांश बायका अशा असतात, की ज्यांना खरंच घरच्यांना मदत मागायला संकोच वाटतो, भीती वाटते, गैरसमज होईल असंही वाटतं. त्यांचं चूक नसेलही, प्रत्येक घरातली पद्धत निराळी. पण मला काय वाटतं, ती आपलीच माणसं आहेत, पाषाणहृदयी राक्षस वगैरे नाहीयेत. सगळी कामं एकटीवर पडल्याने आपण दमतो हे त्यांनाही समजतं की. त्यामुळे आपण नीट मदत मागितली, तर ते नक्की करतील. पण ’मी करते तसंच झालं पाहिजे, याच वेळेला व्हायला हवं’सारखे अट्टहास केलेत, तर मात्र अवघड आहे, तुमचं!
घरकामासाठी मदत मागणं म्हणजे कमीपणा नसतो, ते तुमच्या कर्तृत्वावरचं प्रश्नचिन्हही नसतं. पण मदत मागताना काही गोष्टींकडे दुर्लक्षही करता यायला हवं. काय महत्त्वाचं आहे, काय नाही याचं ’लार्जर पिक्चर’ बघता यायला हवं. आपण इतक्या तारेवरच्या कसरती निभावतो, ही छोटीशी कसरत नक्कीच निभावू शकू. आढेवेढे न घेता मदत करा, आणि हक्काने मदत घ्याही. शेवटी काय, तर ’एकमेकां साहाय्य करू, अवघे धरू सुपंथ’! ऑल द बेस्ट!
     
***

July 1, 2020

लिरिक्सवाला गाना- पंढरी सोडून चला...

आपल्या भक्तांच्या प्रत्येक हाकेसरशी धावून जाणा-या विठ्ठलावरती अनेक अभंग, गाणी, ओव्या रचलेल्या आहेत. यातलं एक गाणं त्यातल्या एका आगळ्यावेगळ्या मागणीमुळे लक्षवेधक ठरतं. आशाबाईंच्या आवाजात हे गाणं आहे-
पंढरीनाथा, झडकरी आता,
पंढरी सोडून चला, विनविते रखुमाई विठ्ठला ’
 
ही मागणी चक्क रखुमाई करतेय. ती म्हणतेय, हे पंढरपूर, म्हणजे आपलं गाव, आपलं घर, ते सोडून जाऊया, तेही अगदी लगेचच... ’झडकरी’... किती गोड शब्द आहे! त्वरित, ताबडतोब, सत्वर पंढरपूर सोडून जायची घाई रखुमाईला का झाली असावी
 
रखुमाई नाराज आहे. पंढरपुराला विठ्ठलाने आपलं स्थान मानलं, जिथे त्याने कायमचा वास केला, जिथे त्याच्या ’कर कटेवरि घेऊनिया’ रूपाने भक्तांच्या डोळ्यांचे पारणे फिटले. पण तिथे आता रखुमाईचं मन मात्र रमत नाहीये. ज्ञानोबा, तुकाराम, नामदेव, जनाबाई या थोर संतांमुळे आणि विठ्ठलाचा असंख्य भक्तांमुळे विठ्ठलाच्या या गावाला, या घराला घरपण आलं. इथूनच त्याने त्याच्या भक्तांचे त्रास पाहिले, ते दूर केले, त्यांना दर्शन दिले आणि त्यांचा उद्धारही केला. पण या घराला आता घरपण राहिलेलं नाही असं रखुमाई म्हणते. ती म्हणतेय की आता इथे विठ्ठलाला भेटायला भक्त येत नाहीत, आता येतात ते फक्त सौदेबाज. विठ्ठलाचे खरे भक्त त्याच्याकडे कसलीही याचना करत नाहीत का त्याच्याकडून काही अपेक्षा करत नाहीत. त्यांना फक्त त्यांच्या माऊलीचा आशीर्वाद हवा असतो. पण आता काळ बदलला. आता तसे भाबडे भक्त राहिले नाहीत. आता पंढरपुरात व्यापारी येतात. आता विठ्ठलाच्या आशीर्वादाचा मोबदला ठरवला जातो, मागितला जातो आणि दिलाही जातो. आपल्या घराचं बदललेलं हे रूप रखुमाईला सहन होत नाहीये. ’हे असं आहे का आपलं घर?’, रखुमाई विठ्ठलालाच विचारतेय. ती उद्वेगाने विचारतेय, ’यासाठी का आपण इथे राहिलो?’ 
 
ज्ञानदेवे रचिला पाया
कळस झळके वरि तुकयाचा
याच मंदिरी आलो आपण
प्रपंच करण्या भक्तजनांचा
भक्त थोर ते गेले निघुनी
गेला महिमा तव नामाचा
विक्रय चाले देवपणाचा
रहायचे मग इथे कशाला 
 
खरं तर देव आणि भक्त यांच्यामध्ये किती साधी सरळ देवाणघेवाण असते... देवही भाबडा असतो आणि भक्तही. भक्तांना त्यांच्या आराध्याशी बोलायची मनमुक्त मुभा तेवढी हवी असते. देवालाही दुसरं काय हवं असतं? श्रद्धेने आपल्या दर्शनासाठी येणा-या भक्तांचं दु:ख जाणून घ्यावं, त्यांच्या वेदनेवर हळूवार फुंकर मारावी, त्यांना आपल्या नामाचा लाभ घेऊ द्यावा, बस्स! या हृदयीचे ते हृदयी असा हा मूक संवाद व्हावा. आनंदीआनंद व्हावा.
पण! हा पणच तर अडसर ठरतो. देव कोणाचा असावा, देव कसा असावा, त्याला कोणी भेटावे, त्याला केव्हा भेटावे हे कोणीतरी भलतेच ठरवतात. देव आणि भक्त यांच्यामध्ये भिंत बांधली जाते. तो एक मूक, आत कोंडला जातो; हे अनेक मूक, हतबल होतात. देव भक्तांना दुरावतो.
धरणे धरुनी भेटीसाठी

पायरीला हरिजन मेळा
भाविक भोंदू पूजक म्हणती
केवळ अमुचा देव उरला
कलंक अपुल्या महानतेला
बघवेना हो रखुमाईला 
 
एकीकडे देवाची ही अवस्था, तर दुसरीकडे भक्तांची. मधल्यामध्ये या दोघांच्याही वतीने स्वत:च्या फायद्याचं ठरवणारे भोंदू पूजक रखुमाईला मुळीच मान्य नाहीत. रखुमाई या ’देवी’ला कायमच एक स्वतंत्र स्थान आहे, तिला तिचं मत आहे आणि ती ते वेळोवेळी नोंदवतेदेखील. वेगवेगळ्या कथांमधून, अभंगांमधून रखुमाईच्या व्यक्तिमत्वाची ओळख आपल्याला झालेली आहे. लक्ष्मीसारखी ती विष्णूची केवळ अर्धांगिनी नाही आणि पार्वतीसारखी शंकराच्या भक्तांबाबत अलिप्तही नाही. विठ्ठल जितका त्याच्या भक्तांच्या बाबतीत हळवा आहे तितकीच रखुमाईही आहे. प्रत्येक भक्ताच्या हाकेला विठोबा धावून जाताना दिसत असला, तरी भक्ताची गरज रखुमाईही ओळखून आहे. ती विठोबाला रोखत नाही, टोकत नाही, मूक पाठिंबा देते. क्वचित ती स्वत:देखील भक्तांच्या हाकेला ’ओ’ देते. हां, भक्तांच्या मागण्या अवाजवी वाढलेल्या मात्र तिला आवडत नाहीत. एका सामान्य बायकोसारखी ती देव असलेल्या तिच्या नव-यावर अधूनमधून रागावते, रुसते आणि चक्क त्याला जाबही मागते. आणि विठोबाही सामान्य नव-यासारखा अनेकदा रखुमाईकडे दुर्लक्ष करतो, पण त्यालाही तिचा रुसवा काढावा लागतो. विठोबा-रखुमाई हे एकमेकांना अतिशय पूरक असलेलं आदर्श जोडपं आहे, पण त्याच बरोबर एक स्वतंत्र स्त्री म्हणून रखुमाईचं व्यक्तिमत्त्व अतिशय रोचक आहे
 
त्यामुळेच, या गाण्यात रखुमाई आधी विनंती करते, त्या विनंतीमागचं कारण सांगते आणि अखेर विठ्ठलाला निर्वाणीचा इशाराही देते,
यायचे तर लवकर बोला
ना तर द्या हो निरोप मजला 
 
रखुमाईचं म्हणणं स्पष्ट आहे- देवाच्या नावाचा जो बाजार मांडला गेला आहे, तो पूर्ण चुकीचा आहे, अन्यायकारक आहे आणि आपल्या कर्मालाही तो साजेसा नाही. तो थांबायला हवा आणि तो थांबणार नसेल, तर आपण आपलं हे स्थानच सोडून जाऊ. आणि देवा, तुम्हाला तेही अवघड जाणार असेल, तर किमान मला तरी जाऊद्या. मी डोळ्यावर पट्टी बांधून हा अनागोंदी कारभार बघू शकत नाही
 
निवृत्तीनाथ रावजी पाटील , म्हणजेच सुप्रसिद्ध गीतकार, जनकवी पी. सावळाराम यांनी हे गीत लिहिलेलं आहे आणि आशाबाईंनी त्याला स्वरसाज चढवला आहे. पी. सावळाराम यांना रखुमाईची नस अचूक सापडली आहे असं मला वाटतं. सहसा विविध साक्षात्कारांच्या साहाय्याने केवळ विठ्ठलाची महती लिहिण्याचा मोह कोणाही गीतकाराला होईल, पण सावळारामांना भक्तीचा बाजार मांडणा-या समाजकंटकांवर ताशेरे ओढावेसे वाटले आणि त्यासाठी त्यांनी मोठ्या खुबीनं रखुमाईच्या रोखठोक स्वभावाचे गुणविशेष वापरले आहेत. गीतकार म्हणून ते किती श्रेष्ठ आहेत हे या गाण्यातून दिसून येतं
 
रखुमाई खरंच विठ्ठलाला सोडून जाऊ शकते, ती पोकळ धमक्या देत नाही. ती प्रत्यक्ष देवाचीही कानउघाडणी करू शकते. सहसा समाजमान्य झालेल्या प्रथा आणि रिवाजांविरुद्ध बोलणा-या व्यक्तीला मोठ्या प्रमाणावर रोष स्वीकारावा लागतो. रखुमाईचंही तसंच आहे. भक्तजनांचं रखुमाईपेक्षा विठ्ठलावर जास्त प्रेम आहे, कारण तो बिचारा भोळा, तर ही कडक. पण अर्धांगिनी अशीच असायला हवी, नाही का? एकनिष्ठ, तरीही निर्भीड! आदर्श स्त्री, पत्नी म्हणून अनेक देव्यांची आणि स्त्रियांची नावं घेतली जातात, त्यात प्रमुख स्थान रखुमाईचं असायला हवं. तिला भक्ताच्या दु:खाची जाणीव आहे, त्याच्यावर होणा-या अन्यायाने ती तळमळते, त्याला वाचा फोडते.. व्यक्तीपूजक, स्वार्थी समाजात सहसा आपल्यासमोर आरसा दाखवणारं कोणी भेटत नाही. चुकीला चूक म्हणणारी रखुमाई हा विठ्ठलाचा आरसा आहे. ती नसेल तर विठ्ठल अपूर्ण आहे
 
लोकप्रियतेच्या लाटेवर स्वार असताना आपली मुळं सहज विसरली जाऊ शकतात. अशावेळी आपल्या सत्वाची नव्याने ओळख करवून देण्यासाठी आपल्यावर खरं प्रेम करणा-या माणसाची गरज असते. जे पती-पत्नी हे पारदर्शक नातं जपतात तेच ख-या अर्थाने एकमेकांचे सहचर होऊ शकतात. आज पंढरपुरात विठ्ठल आणि रखुमाईची दोन वेगवेगळी मंदिरं आहेत. लौकिकार्थाने ते वेगळे आहेत. पण तरीही विठ्ठलाला शोभा रखुमाईमुळेच आहे, हेही तितकंच खरं. ती विठ्ठलाच्या ’वामांगी’ उभी असली, तरी तिच्यामुळेच विठ्ठलाची ’दिसे दिव्य शोभा’ यात कोणाचंच दुमत नसावं