August 18, 2022

एक ही ख्वाब कई बार...

प्रेमात पडलं आणि मनासारखा जोडीदार मिळाला की मग सुरू होतं स्वप्नरंजन! कधी एकट्याने, तर कधी जोडीदाराबरोबर, कधी रात्री झोपेत, किंवा कधी चक्क दिवसाउजेडी ! स्वप्नांना सीमाच नसल्यामुळे आपल्या त्या वेळच्या मनस्थितीनुसार , परिस्थितीनुसार , ऐपतीनुसार प्रत्येकालाच स्वप्न पडत असतात. गुलजार साहेब हे काय रसायन आहे हे आपल्याला माहित आहेच. शालीन, तरल रोमान्स आणि त्यातही थोडा नटखटपणा ही त्यांची वैशिट्य. "किनारा" चित्रपटातलं ’एक ही ख्वाब देखा है कोई बार मैने’ हे नायकाने पाहिलेल्या त्याच्या स्वप्नाबद्दलचं गाणं गुलजारांच्या सगळ्याऽऽऽ वैशिष्ट्यांसह अवतरतं! 🥰

धृवपदाची ओळ ही इतकीच आहे. मग, त्याने अनेकदा पाहिलेल्या स्वप्नाबद्दल लगोलग नायक सांगायला लागतो आणि म्हणतो, ’तूने साडी में उरस ली है चाबियां मेरे घर की’!! पहिल्या कडव्यातल्या पहिल्याच वाक्यात आपली विकेट जाते! ☺️ काय कमाल कल्पना आहे पहा! एकाच वाक्याचे केवढे सोपे आणि तरीही गहन अर्थ आहेत! प्रेयसीकडे त्याच्या घराच्या किल्ल्या आहेत- म्हणजेच त्याच्यावरचं तिचं स्वामित्व त्याने खुशीने मान्य केलं आहे... स्वत:सकट संपूर्ण घराला त्याने तिच्या स्वाधीन केलेले आहे! बरं, तिनेही किल्ल्या नुसत्याच घेऊन पर्समध्ये नाही ठेवलेल्या... तिने ’उरस’ली है चाबियां! ’उरसना’ म्हणजे खेळणे, चेंडू जसा आपण एका हातातून दुसऱ्या हातात वर-खाली करत खेळतो, तशा ती त्याच्या घराच्या किल्ल्यांशी खेळ खेळत आहे... याचाच अर्थ, तिनेही त्याच्यावरचा आणि त्याचा घरावरचा स्वत:चा हक्क मान्य केलेला आहे, अगदी सहजगत्या! हेच तर स्वप्न प्रेमी जीव पहात असतात ना- एका घरात एकत्र राहायचं! या साध्या ओळीचा इतका multi layered अर्थ आहे महाराजा... कारण ते आहेत गुलजार! अशीच प्रत्येक ओळ वेधक आहे, सोप्या समजणाऱ्या भाषेत लिहिलेली, पण त्यातूनही खूप काही सांगणारी... याच गाण्यातल्या माझ्या आणखी एका आवडत्या ओळीबद्दल सांगते...
’...और बिस्तर से कई बार जगाया है तुझको’. सहसा जेव्हा पुरुष स्वप्न बघतो, तेव्हा ’तो’ लोळत असतो आणि त्याची प्रेयसी त्याच्याजवळ येऊन, गोड बोलत, लाजत त्याला उठवते. मग तो तिलाच जवळ ओढतो, मग त्यांचे प्रणयाराधन वै वै 😛 हे क्लिशे दृश्य गुलजार किती सहजतेने रिव्हर्स करतात! इथे, तो 'तिच्या आधी' उठला आहे, तो तिला खूप उशीरापर्यंत झोपायची मुभा देतोय आणि मग तिला जागं करतोय.. एकदा नाही, अनेकदा घडतंय हे त्यांच्यात! बाईने उशीरापर्यंत लोळत राहणं, म्हणजे किती भयंकर पाप समजलं जातं, अजूनही, हे माहित आहे ना? त्या पार्श्वभूमीवर, १९७६मध्ये काय कमालीचं रोमॅंटिक आणि forward आहे हे! Again, so much in so little! Salute boss.
गाण्यातलं शेवटचं कडवं म्हणजे परत एक सिक्सर आहे. तो म्हणतो, ’जब तुम्हारा ये ख्वाब देखा था, अपने बिस्तर पे मैं उस वक्त पडा जाग रहा था’. यातली ’जाग रहा था’ हे शब्द फार महत्त्वाचे आहेत. जे स्वप्न आपण झोपेत पाहतो, त्यावर आपलं काहीच नियंत्रण नसतं. आपण सगळेच अतिशय रॅन्डम स्वप्न पाहतो. पण जागेपणी जी स्वप्न पाहिली जातात ना, त्यांना वास्तवाचं कोंदण असतं. त्यामुळेच, जेव्हा नायक म्हणतो, की आपल्या दोघांच्या साध्या, सोप्या पण प्रेमळ सहजीवनाचं मी स्वप्न पाहतो, जागेपणी पाहतो, आणि तेही ’कई बार’ तेव्हा तो या नात्यात किती खोलवर गुंतलेला आहे, किती committed आहे हेच दिसतं, हो ना? 💘
आणि या गाण्याचं टेकिंग! धरम आणि हेमामधली काय ती केमिस्ट्री! वाह व्वा! 😇Their best, no, bestest duet on screen this is, IMO. हेमाला इतकं आनंदी, इतकं relaxed कधी पाहिलंच नाही. आणि धरमच्या खळ्या, त्याचं गालातल्या गालात हसणं... उफ्फ यू मां! 😍 गाण्यात धरम हेमाला त्यानं, त्या दोघांबद्दल पाहिलेल्या स्वप्नाबद्दल सांगतोय. त्यामुळे म्युझिक आहे, तेव्हा गाणं वास्तवात आणि कडव्यात ’ख्वाब’मध्ये आहे. प्रेमी जीव तेच, स्वप्नही त्यांचंच, पण वास्तव आणि स्वप्नातला काय सूक्ष्म फरक दाखवलाय. अर्थात डायरेक्टरही स्वत: गुलजारच असल्याने त्यांना त्यांच्या कल्पनेप्रमाणे करता आलं असेल हे गाणं.
स्पेशल मेन्शन- अर्थातच भूपिंदर सिंग आणि आरडी. गाण्याचा प्रकार, त्याची सिच्युएशन बघून आरडीने चाल लावली आहे... गाणं नव्हे, गुणगुणणं आहे हे. आणि भूपीचा आवाज धरमला काय चपखल बसला आहे... धरमजींनी काय एक्स्प्रेशन्स दिले आहेत, काय करेक्ट हसले आहेत, जणू की तेच गात आहेत! (समोर हेमा होती, आणि त्यावेळी त्यांचं प्रेम फुलत होतं. हे स्वप्न नायकाचं नसून, स्वत:चंच असल्याचा फील धरमजींना आला असेल का? 😉 )
आणि हेमाच्या त्या फ्लाईंग किसचा किस्साही ऐकला असेलच तुम्ही. भूपीजींनी गाण्यात प्रामुख्यानं असलेली गिटारही अर्थातच वाजवलेली आहे. एका जागी (गाण्यात, ते दोघे ’ख्वाब’मध्ये पत्ते खेळत असताना) गिटारचा आवाज जरा कर्कश्य झाला आहे. ते फार नंतर लक्षात आलं गुलजारांच्या. मग त्यांनी गाण्यात गिटार कणसूर ऐकायला येते त्याच वेळेला हेमाला, स्वत:च्या पत्त्यांकडे बघून, धरमपाजींना चिडवणारा चुंबनाचा आवाज काढायला सांगितला- गिटारच्या आवाजावर overlap होईल असा... दुसरा कोणता नायक असता, तर flying kiss biss द्यायला हेमाजींनी सपशेल नकारच दिला असता, मला वाटतं 🙂 पण बहुतेक धरमजींना ऑनस्क्रीन किस देण्याची संधी त्यांनाही सोडता आली नसावी! 😘😘 (गुलजारांनी इथेही आपला नटखट स्वभाव दाखवलाच ☺️☺️)
गुलजारांबद्दल काय लिहावं! मी कोण लिहिणारी? लिहिणारे ते, आपण फक्त वाचणारे आणि आपल्या वकूबानुसार त्यांचा अर्थ लावणारे. गीतकार म्हणून ते ग्रेटच आहेत. हिंदी मेन स्ट्रीम सिनेमात जे कधीच लिहिलं गेलं नसतं, दाखवलं गेलं नसतं ते त्यांनी दाखवलं, आणलं, लिहिलं. मारधाड, हिंसा यांपेक्षा माणसांवर, नातेसंबंधांवर भाष्य केलं. सुदैवानं त्यांना त्यांच्या मनासारखे चित्रपट करता आले, आणि आपल्याला पाहता आले. पाठ असलेल्या त्यांच्या गाण्यांमधून आजही, मधूनच काहीतरी नवीन सापडतं. खूप आनंद होतो. त्यांच्यामुळे आपल्याला प्रेमाचे किती नवीन आविष्कार समजले, प्रेमातली तरलता समजली, प्रेमाची अभिव्यक्ती कळली. आणखी काय हवं? HBD Gulzar! Love you 💟

June 20, 2022

Father's Day

 

My Papa Smartest 😎
Papa is quite badass 😄 has been all his life! १९७०च्या दशकात सरकारी नोकरीत आपल्याला काही स्कोप नाही हे लक्षात आल्यावर त्यांनी चक्क ती सोडण्याचं धाडस केलं आणि पुणे सोडून थेट गेले पंजाबात. भारतातला पहिलावहिला MBA चा अभ्यासक्रम तिथे सुरू झाला होता. So, नोकरी सोडून, माझी आई आणि मोठी बहीण त्यांना पुण्यात ठेवून दोन वर्ष घरसंसारापासून लांब राहून त्यांनी परत अभ्यास केला आणि Management Degree मिळवली. मग काही वर्ष चंडीगढलाच त्यांनी नोकरी केली. मग आम्ही सगळे परत पुण्याला आलो आणि पपांनी किर्लोस्कर कंपनी जॉईन केली. त्यांच्या शिस्तीच्या स्वभावाशी जुळणारीच कंपनी होती ती. त्यामुळे तिथे ते रमले.
 
मी लहान असताना, पपा म्हणजे माझ्यासाठी terror! त्यांचा आवाज चढत नाही, ते ओरडत नाहीत पण त्यांचा चेहरा राग आल्यावर जो काही बदलतो! My God! मी भयंकर उद्योग केले, उलटून बोलले की एकच जालीम शिक्षा द्यायचे ते - त्यांच्या हाताच्या भल्या मोठ्या पंजात माझा हात ठेवून दाबायचे. खूप दुखायचं. मग सोडून द्यायचे. हीच, एवढीच शिक्षा. बाकी कधी फटका सुद्धा मारला नाही (ते आईने मारले खूप! 😥😁
 
मग १९९० चं थोडं अवघड दशक आलं. त्यांची आधी नोकरी सुटली, त्यांनी कन्सल्टन्सी सुरू केली, ती फारशी चालली नाही. ही काही वर्ष फार मानसिक त्रासाची गेली असणार. मोठ्या बहिणीचं लग्न झालं होतं, पण माझं सगळं शिक्षण बाकी होतं. संसार होताच, जबाबदाऱ्या होत्या. पण त्यांना प्राध्यापकीची वाट गवसली आणि तिथे मात्र तर बहरले. पुण्यातल्या सर्वोत्तम Management Institutes मध्ये त्यांना बोलावणी यायला लागली. हजारो विद्यार्थी त्यांच्या हाताखाली शिकले. देशभर, परदेशातही व्यवस्थापनातल्या मोठ्या पदावर कामाला लागले. आजही त्यांना कितीतरी जण मानतात. त्यांचं fan page काढलं आहे त्यांच्या विद्यार्थ्यांनी ☺️ पण दिव्याखाली अंधार या उक्तीनुसार मी आणि बहिण मात्र त्यांच्याकडून अभ्यासाचं काही शिकलो नाही. त्यांनी आम्हाला सल्ले दिले, पण ढवळाढवळ कधी केली नाही. त्यांची आम्हाला शिकवण्याची पद्धत, म्हणजे practical. बँकेचे व्यवहार, अर्ज भरणे, माहिती मिळवणे, admission घेणे - सगळं काही independently करायला शिकवलं. उगाच बोट धरून कुठे नेलं नाही. 
 
पपा म्हणजे धडाकेबाज स्वभाव, शिस्त, वक्तशीरपणा, to the point बोलणं, उत्तम इंग्रजी, भरपूर वाचन, व्यायामाची भयंकर आवड, हिंडण्याचा उत्साह , खाण्याचे शौकीन, अभ्यासू वृत्ती आणि अतिशय practical approach. अर्थात, स्वभावाला अनेक बोचरे कंगोरेही. पण ते आईला सोसावे लागले. आम्हाला फारसे नाही. 
 
२०१० मध्ये त्यांची bypass surgery झाली आणि it was a turn around for him and for us too! त्यानंतर पपा इतके positive झाले! त्यांची सर्जरी बरीच complicated होती, तरी अत्यंत सकारात्मक राहून ते त्या आजारातून बाहेर आले, फिट झाले आणि अगदी regular जीवनशैली परत मिळवली. पण ते थोडे हळवेही झाले. आम्हा मुलींबद्दल आणि विशेषत: त्यांच्या दोन्ही नातवांबद्दल. दोन्ही नातू त्यांचे लाडके. त्यांच्याबरोबर त्यांनी मुद्दामहून, परिश्रमपूर्वक संबंध develop केले. आजही त्यांच्याशी त्यांच्या reference ने, त्यांच्या विषयांच्या गप्पा मारतात, त्यांना सल्ले देतात, शिकवतात आणि चर्चाही करतात! कायम जगाबरोबर up to date राहणं हाही पपांचा गुण. त्यामुळे ते अगदी टीनएजर्सशीही संवाद साधू शकतात. सतत कार्यरत असतात, सतत नवीन शिकत असतात, वाचत असतात आणि कधीही विचारलं, पपा कसे आहात, तर 'मजेत' असंच उत्तर देतात! 😇
 
मी माझ्या आईवर, आईबद्दल खूप लिहिलं आहे. गप्पाही आईशी जास्त होतात. तेव्हा एकदा मला म्हणाले होते, माझ्याबद्दल लिही, मीही बरा आहे तसा 😄😄 म्हणून आज Father's Day चं औचित्य साधून लिहिलं आहे थोडं. सगळं काही लिहिता आलं नाही. खूप आहे अजून सांगण्यासारखं. सध्या इतकंच.

June 15, 2022

SS

 

मी पाच वर्ष स. प. महाविद्यालयाची विद्यार्थिनी असूनही, आणि वर्गात जरी हजेरी लावलेली नसली, तरी नियमितपणे कॉलेजला हजेरी लावलेली असूनही, एकदाही स. प. च्या कॅन्टीनमध्ये पायही ठेवलेला नाही! कॅन्टीन कुठे आहे हे फक्त माहित आहे (कारण बाहेर पाटी आहे!) पण कॅन्टीन कसं आहे हे मात्र अजिबात माहित नाही. ते कसं काय?- असा आश्चर्ययुक्त प्रश्न काही जणांना पडेल, आणि काही जणांना मुळीच पडणार नाही. कारण, त्याचं उत्तर त्यांनाही माहित आहे. उत्तर आहे SS!😀

 अकरावीला आमचा मैत्रिणींचा ग्रुप जसा आपोआपच तयार झाला, अगदी तसाच आमचा मैत्रिणींना ग्रुप असाच, आपोआपच  SSला जायला लागला. आम्ही तिथे कशा गेलो, केव्हापासून जायला लागलो, कॅन्टीनला का नाही गेलो या प्रश्नांची उत्तरं मला अजिबात आठवत नाहीत. पण आमच्यासाठी  SS हेच कॅन्टीन होतं. अकरावी-बारावीला कॉलेज दुपारी असायचं, क्लास सकाळी. सगळ्या मैत्रिणी डबा घेऊन यायच्या. पण डबा खाऊन आम्ही परत  SSला जायचोच! का? तर चहा प्यायला! आम्ही टिपिकल मध्यमवर्गीय, संस्कारी मुली! त्यामुळे दहावीपर्यंत शहाण्यासारख्या दूध प्यायचो! चहाची चटक लागली SS मुळे! फार मस्त चहा असायचा, आणि किंमत माहित्ये- सव्वा रुपया! वडापाव आणि सामोसापाव दोन रुपये. सो, सव्वा प्लस दोन असे सव्वातीन आणि पंचवीस पैशांचा एक गमबॉल- असं वट्ट साडेतीन रुपयात पोटभर खाणं व्हायचं! गप्पा, गॉसिप्स, ’बघाबघी’ अलग! सांगा, का नाही जाणार आम्ही  SSमध्ये, रोज?😜

या टपरीला अधिकृत नावच नव्हतं. तिथे काऊन्टरला ऑर्डर दिली की सेल्फ सर्व्हिस असायची, म्हणून टपरीचंच नाव पडलं  SS! एक तर स्वस्त आणि दुसरं म्हणजे बसायला भरपूर जागा आणि त्रिकोणी स्टुलं! शिवाय कोणीही कधीही हाकलायला यायचं नाही. कितीही वेळ बसा. एका चहावर दोनदोन तासही बसता यायचं. सांगा, का नाही जाणार आम्ही  SSमध्ये, रोज? 😇 

ज्युनिअर कॉलेजला असताना दुपारी आणि नंतर सिनियर कॉलेजला असताना सकाळी SSला चक्कर व्हायचीच. म्हणजे इतकं सवयीचं होतं ते, की कॉलेजमध्ये कोणी नसेल, तर तो किंवा ती हमखास SSमध्ये सापडायचा/ची. इतर कॉलेजमधले मित्र-मैत्रिणी आले, की त्यांनाही आम्ही अप्रूपानं तिकडे घेऊन जायचो. सु.शि.च्या कादंबऱ्यांमध्ये स.प.चं कॅन्टीन, बादशाही वगैरेला जसं वलय होतं, तसं आमच्या काळात SSला होतं. त्या खडबडीत जमिनीवरच्या लडखडत्या स्टुलांवर बसून कित्येक ’प्रपोज केले’ गेले, कित्येक ’वाटाघाटी’ झाल्या, फिसकटल्या, सूत जमलं, बिनसलं, मैत्री झाली, पहिल्यावहिल्या ’ठरवून’ भेटी झाल्या...  SS was a pretty romantic place too!💓

मग कॉलेज सुटलं, आयुष्य बदललं. हिंडून फिरून गाडी परत आली भोपळे चौकातच. सगळी चांगली हॉटेलं, रेस्तरां फिरून झाल्यावर परत एकदा आठवण आली टपरीचीच. कुतुहलानं गेले, तर अक्षरश: काळ गोठला होता तिथे. (हे मी पोस्ट ऑफिसबद्दल म्हणते सहसा. पण आता तीही कात टाकत आहेत, सध्याच्या पोस्टात चक्क उजेडबिजेड असतो!) तीच ती ताडपत्री, तोच तो कळकटपणा आणि तीच्च ती स्टुलं! काऊन्टरवरची माणसं बदलली आणि अर्थात बदलले आहेत चहा आणि वडापावचे दर! पण चव तीच. महोल तोच. आता, कोणी तयार असेल, तर मी व्यावसायिक भेटीही तिथे करते! आणि कधीकधी तर एकटीही तिथे जाते. जाम मजा येते.

माझी कॉलेजमधली आणि आता अमेरिकेला असलेली एक मैत्रिण सुट्टीला आली होती. कुठे भेटायचं? मी सहज विचारलं, SSचालेल का? तीही आनंदानं हो म्हणाली. म्हणलं, अगं बाई, ते तसंच आहे, जुनं. ती म्हणाली, तसंच हवं आहे! खूप चकचकीतपणा पाहिला, पाहत आहे. आता जुनेपणाच पहायचा, अनुभवायचा आहे. मग, सांगा, का नाही जाणार आम्ही  SSमध्ये? गेलोच. आणि अर्थात खूप खूप नव्या जुन्या आठवणींमध्ये बुडूनही गेलो.😊

मग इतकं सगळं दाटून आलं, की एकदाचं लिहून काढलं. आता बरं वाटतंय. तुम्हीही कोणी SS प्रेमी असाल, तर सांगा तुमचेही अनुभव. आणि हो, आपला कधी भेटायचा योग आला, तर SSलाच भेटूया. काय म्हणता?