July 25, 2020

आपण मदत मागायला घाबरतो का?


हा प्रश्न तसा वैश्विक आहे, प्रत्येकाला कमी-जास्त प्रमाणात लागू आहे, पण आज मी हा प्रश्न मुख्यत्वे बायकांना विचारत आहे, त्यातही संसारी बायकांना. म्हणजेच, एका अर्थाने, मी हा प्रश्न मलाच विचारत आहे.
लॉकडाऊनच्या काळात धुणं, भांडी, केर, फरशी, चहाची भांडी, कॉफीची भांडी, स्वयंपाक, चमचमीत खाणं, कपड्यांच्या घड्या, बाथरूम घासणं, डस्टिंग, फॅन पुसणं, गच्ची/ गॅलरी धुणं, धान्य साठवणं, याद्या करणं, भाजी-फळं आणणं… यातली किती कामं आपण स्वत: केली आणि किती कामं करण्यासाठी आपण घरातल्या इतर सदस्यांची मोकळेपणाने मदत घेतली? (मुख्य रोख नवरा आणि मुलं यांच्यावर आहे.)
पैसे देऊन मदतनीस ठेवणं आपल्याला सहज सोपं वाटतं. पण तीच कामं घरच्यांकडून घेताना आपण घाबरतो का? संकोच करतो का? insecurity असते का? सगळेच जण स्वावलंबी झाले तर, आपलं घरातलं स्थान डळमळीत होईल असं वाटतं का?
१)      भांडी घास असं नव-याला कसं सांगू? तो किती मोठ्या हुद्द्यावर काम करतो. तो केवढे पैसे कमावतो.
२)      नव-याला घरकाम सांगितलं तर सासू काय म्हणेल? तिच्याशी या दिवसात कोण वाद घालणार?
३)      पिंटूला आणि मिनीला तर घरात कुठे काय असतं हेही माहित नाही. त्यांना कसं काम सांगणार? किती लहान आहेत ती.
ही वाक्य ओळखीची वाटतात ना? वाटतीलच! कारण आपण ती मनात म्हणतच असतो. आणि या प्रत्येक वाक्यानंतरचं एक वाक्य कॉमन असतं- “प्रत्येक काम मलाच करावं लागतं. मला कोणाचीच मदत होत नाही”. या बायकांना मला विचारायचं आहे- का नाही करत कोणी मदत? तुम्ही कधी मदत मागून पाहिली आहे का???
खरं सांगा, साधारणपणे बारा वर्ष पूर्ण असलेली प्रत्येक व्यक्ती आपापलं ताट-वाटी-भांडं-चमचा-कप स्वत: धुवू शकत नाही का? आपापल्या अंथरुणाची घडी घालू शकत नाही का? एका खोलीचा केर काढू शकत नाही का? कपड्यांच्या घड्या घालू शकत नाही का? त्यांनी तसं केलं तर आपल्यालाच मदत होणार नाही का? मग आपण मदत का मागत नाही?
 “माझ्यासारखं कोणाला जमत नाही”, हेही एक नेहेमीचं कारण! अहो, लगेच कसं जमेल? थोडा वेळ द्या, नीट शिकवा. येईल की. पण नाही! आपल्याला धीर तर नसतोच आणि समोरच्यावर विश्वासही नसतो. शिवाय, आपण काणाडोळा करायला शिकत नाही. नाही घासली लगेच भांडी, नाही काढला एक दिवस केर, काय होईल? पण इथेही आपला जीव गुंतलेला असतो!
खरं सांगू का, इतकं मायक्रो मॅनेजमेन्ट कोणीच करू नये. पण बायका करतात, आणि म्हणूनच घरचे वैतागतात. ’तुला काहीच पसंत पडत नाही’, हे त्यांच्याकडून आलेलं वाक्य अगदीच दुर्लक्ष करण्याजोगं नसतं. हां, काही बायका कौतुकाने, लटक्या रागानेही ही अशी वाक्य म्हणतात, त्यांना मदत नकोच असते. पण बहुतांश बायका अशा असतात, की ज्यांना खरंच घरच्यांना मदत मागायला संकोच वाटतो, भीती वाटते, गैरसमज होईल असंही वाटतं. त्यांचं चूक नसेलही, प्रत्येक घरातली पद्धत निराळी. पण मला काय वाटतं, ती आपलीच माणसं आहेत, पाषाणहृदयी राक्षस वगैरे नाहीयेत. सगळी कामं एकटीवर पडल्याने आपण दमतो हे त्यांनाही समजतं की. त्यामुळे आपण नीट मदत मागितली, तर ते नक्की करतील. पण ’मी करते तसंच झालं पाहिजे, याच वेळेला व्हायला हवं’सारखे अट्टहास केलेत, तर मात्र अवघड आहे, तुमचं!
घरकामासाठी मदत मागणं म्हणजे कमीपणा नसतो, ते तुमच्या कर्तृत्वावरचं प्रश्नचिन्हही नसतं. पण मदत मागताना काही गोष्टींकडे दुर्लक्षही करता यायला हवं. काय महत्त्वाचं आहे, काय नाही याचं ’लार्जर पिक्चर’ बघता यायला हवं. आपण इतक्या तारेवरच्या कसरती निभावतो, ही छोटीशी कसरत नक्कीच निभावू शकू. आढेवेढे न घेता मदत करा, आणि हक्काने मदत घ्याही. शेवटी काय, तर ’एकमेकां साहाय्य करू, अवघे धरू सुपंथ’! ऑल द बेस्ट!
     
***

July 1, 2020

लिरिक्सवाला गाना- पंढरी सोडून चला...

आपल्या भक्तांच्या प्रत्येक हाकेसरशी धावून जाणा-या विठ्ठलावरती अनेक अभंग, गाणी, ओव्या रचलेल्या आहेत. यातलं एक गाणं त्यातल्या एका आगळ्यावेगळ्या मागणीमुळे लक्षवेधक ठरतं. आशाबाईंच्या आवाजात हे गाणं आहे-
पंढरीनाथा, झडकरी आता,
पंढरी सोडून चला, विनविते रखुमाई विठ्ठला ’
 
ही मागणी चक्क रखुमाई करतेय. ती म्हणतेय, हे पंढरपूर, म्हणजे आपलं गाव, आपलं घर, ते सोडून जाऊया, तेही अगदी लगेचच... ’झडकरी’... किती गोड शब्द आहे! त्वरित, ताबडतोब, सत्वर पंढरपूर सोडून जायची घाई रखुमाईला का झाली असावी
 
रखुमाई नाराज आहे. पंढरपुराला विठ्ठलाने आपलं स्थान मानलं, जिथे त्याने कायमचा वास केला, जिथे त्याच्या ’कर कटेवरि घेऊनिया’ रूपाने भक्तांच्या डोळ्यांचे पारणे फिटले. पण तिथे आता रखुमाईचं मन मात्र रमत नाहीये. ज्ञानोबा, तुकाराम, नामदेव, जनाबाई या थोर संतांमुळे आणि विठ्ठलाचा असंख्य भक्तांमुळे विठ्ठलाच्या या गावाला, या घराला घरपण आलं. इथूनच त्याने त्याच्या भक्तांचे त्रास पाहिले, ते दूर केले, त्यांना दर्शन दिले आणि त्यांचा उद्धारही केला. पण या घराला आता घरपण राहिलेलं नाही असं रखुमाई म्हणते. ती म्हणतेय की आता इथे विठ्ठलाला भेटायला भक्त येत नाहीत, आता येतात ते फक्त सौदेबाज. विठ्ठलाचे खरे भक्त त्याच्याकडे कसलीही याचना करत नाहीत का त्याच्याकडून काही अपेक्षा करत नाहीत. त्यांना फक्त त्यांच्या माऊलीचा आशीर्वाद हवा असतो. पण आता काळ बदलला. आता तसे भाबडे भक्त राहिले नाहीत. आता पंढरपुरात व्यापारी येतात. आता विठ्ठलाच्या आशीर्वादाचा मोबदला ठरवला जातो, मागितला जातो आणि दिलाही जातो. आपल्या घराचं बदललेलं हे रूप रखुमाईला सहन होत नाहीये. ’हे असं आहे का आपलं घर?’, रखुमाई विठ्ठलालाच विचारतेय. ती उद्वेगाने विचारतेय, ’यासाठी का आपण इथे राहिलो?’ 
 
ज्ञानदेवे रचिला पाया
कळस झळके वरि तुकयाचा
याच मंदिरी आलो आपण
प्रपंच करण्या भक्तजनांचा
भक्त थोर ते गेले निघुनी
गेला महिमा तव नामाचा
विक्रय चाले देवपणाचा
रहायचे मग इथे कशाला 
 
खरं तर देव आणि भक्त यांच्यामध्ये किती साधी सरळ देवाणघेवाण असते... देवही भाबडा असतो आणि भक्तही. भक्तांना त्यांच्या आराध्याशी बोलायची मनमुक्त मुभा तेवढी हवी असते. देवालाही दुसरं काय हवं असतं? श्रद्धेने आपल्या दर्शनासाठी येणा-या भक्तांचं दु:ख जाणून घ्यावं, त्यांच्या वेदनेवर हळूवार फुंकर मारावी, त्यांना आपल्या नामाचा लाभ घेऊ द्यावा, बस्स! या हृदयीचे ते हृदयी असा हा मूक संवाद व्हावा. आनंदीआनंद व्हावा.
पण! हा पणच तर अडसर ठरतो. देव कोणाचा असावा, देव कसा असावा, त्याला कोणी भेटावे, त्याला केव्हा भेटावे हे कोणीतरी भलतेच ठरवतात. देव आणि भक्त यांच्यामध्ये भिंत बांधली जाते. तो एक मूक, आत कोंडला जातो; हे अनेक मूक, हतबल होतात. देव भक्तांना दुरावतो.
धरणे धरुनी भेटीसाठी

पायरीला हरिजन मेळा
भाविक भोंदू पूजक म्हणती
केवळ अमुचा देव उरला
कलंक अपुल्या महानतेला
बघवेना हो रखुमाईला 
 
एकीकडे देवाची ही अवस्था, तर दुसरीकडे भक्तांची. मधल्यामध्ये या दोघांच्याही वतीने स्वत:च्या फायद्याचं ठरवणारे भोंदू पूजक रखुमाईला मुळीच मान्य नाहीत. रखुमाई या ’देवी’ला कायमच एक स्वतंत्र स्थान आहे, तिला तिचं मत आहे आणि ती ते वेळोवेळी नोंदवतेदेखील. वेगवेगळ्या कथांमधून, अभंगांमधून रखुमाईच्या व्यक्तिमत्वाची ओळख आपल्याला झालेली आहे. लक्ष्मीसारखी ती विष्णूची केवळ अर्धांगिनी नाही आणि पार्वतीसारखी शंकराच्या भक्तांबाबत अलिप्तही नाही. विठ्ठल जितका त्याच्या भक्तांच्या बाबतीत हळवा आहे तितकीच रखुमाईही आहे. प्रत्येक भक्ताच्या हाकेला विठोबा धावून जाताना दिसत असला, तरी भक्ताची गरज रखुमाईही ओळखून आहे. ती विठोबाला रोखत नाही, टोकत नाही, मूक पाठिंबा देते. क्वचित ती स्वत:देखील भक्तांच्या हाकेला ’ओ’ देते. हां, भक्तांच्या मागण्या अवाजवी वाढलेल्या मात्र तिला आवडत नाहीत. एका सामान्य बायकोसारखी ती देव असलेल्या तिच्या नव-यावर अधूनमधून रागावते, रुसते आणि चक्क त्याला जाबही मागते. आणि विठोबाही सामान्य नव-यासारखा अनेकदा रखुमाईकडे दुर्लक्ष करतो, पण त्यालाही तिचा रुसवा काढावा लागतो. विठोबा-रखुमाई हे एकमेकांना अतिशय पूरक असलेलं आदर्श जोडपं आहे, पण त्याच बरोबर एक स्वतंत्र स्त्री म्हणून रखुमाईचं व्यक्तिमत्त्व अतिशय रोचक आहे
 
त्यामुळेच, या गाण्यात रखुमाई आधी विनंती करते, त्या विनंतीमागचं कारण सांगते आणि अखेर विठ्ठलाला निर्वाणीचा इशाराही देते,
यायचे तर लवकर बोला
ना तर द्या हो निरोप मजला 
 
रखुमाईचं म्हणणं स्पष्ट आहे- देवाच्या नावाचा जो बाजार मांडला गेला आहे, तो पूर्ण चुकीचा आहे, अन्यायकारक आहे आणि आपल्या कर्मालाही तो साजेसा नाही. तो थांबायला हवा आणि तो थांबणार नसेल, तर आपण आपलं हे स्थानच सोडून जाऊ. आणि देवा, तुम्हाला तेही अवघड जाणार असेल, तर किमान मला तरी जाऊद्या. मी डोळ्यावर पट्टी बांधून हा अनागोंदी कारभार बघू शकत नाही
 
निवृत्तीनाथ रावजी पाटील , म्हणजेच सुप्रसिद्ध गीतकार, जनकवी पी. सावळाराम यांनी हे गीत लिहिलेलं आहे आणि आशाबाईंनी त्याला स्वरसाज चढवला आहे. पी. सावळाराम यांना रखुमाईची नस अचूक सापडली आहे असं मला वाटतं. सहसा विविध साक्षात्कारांच्या साहाय्याने केवळ विठ्ठलाची महती लिहिण्याचा मोह कोणाही गीतकाराला होईल, पण सावळारामांना भक्तीचा बाजार मांडणा-या समाजकंटकांवर ताशेरे ओढावेसे वाटले आणि त्यासाठी त्यांनी मोठ्या खुबीनं रखुमाईच्या रोखठोक स्वभावाचे गुणविशेष वापरले आहेत. गीतकार म्हणून ते किती श्रेष्ठ आहेत हे या गाण्यातून दिसून येतं
 
रखुमाई खरंच विठ्ठलाला सोडून जाऊ शकते, ती पोकळ धमक्या देत नाही. ती प्रत्यक्ष देवाचीही कानउघाडणी करू शकते. सहसा समाजमान्य झालेल्या प्रथा आणि रिवाजांविरुद्ध बोलणा-या व्यक्तीला मोठ्या प्रमाणावर रोष स्वीकारावा लागतो. रखुमाईचंही तसंच आहे. भक्तजनांचं रखुमाईपेक्षा विठ्ठलावर जास्त प्रेम आहे, कारण तो बिचारा भोळा, तर ही कडक. पण अर्धांगिनी अशीच असायला हवी, नाही का? एकनिष्ठ, तरीही निर्भीड! आदर्श स्त्री, पत्नी म्हणून अनेक देव्यांची आणि स्त्रियांची नावं घेतली जातात, त्यात प्रमुख स्थान रखुमाईचं असायला हवं. तिला भक्ताच्या दु:खाची जाणीव आहे, त्याच्यावर होणा-या अन्यायाने ती तळमळते, त्याला वाचा फोडते.. व्यक्तीपूजक, स्वार्थी समाजात सहसा आपल्यासमोर आरसा दाखवणारं कोणी भेटत नाही. चुकीला चूक म्हणणारी रखुमाई हा विठ्ठलाचा आरसा आहे. ती नसेल तर विठ्ठल अपूर्ण आहे
 
लोकप्रियतेच्या लाटेवर स्वार असताना आपली मुळं सहज विसरली जाऊ शकतात. अशावेळी आपल्या सत्वाची नव्याने ओळख करवून देण्यासाठी आपल्यावर खरं प्रेम करणा-या माणसाची गरज असते. जे पती-पत्नी हे पारदर्शक नातं जपतात तेच ख-या अर्थाने एकमेकांचे सहचर होऊ शकतात. आज पंढरपुरात विठ्ठल आणि रखुमाईची दोन वेगवेगळी मंदिरं आहेत. लौकिकार्थाने ते वेगळे आहेत. पण तरीही विठ्ठलाला शोभा रखुमाईमुळेच आहे, हेही तितकंच खरं. ती विठ्ठलाच्या ’वामांगी’ उभी असली, तरी तिच्यामुळेच विठ्ठलाची ’दिसे दिव्य शोभा’ यात कोणाचंच दुमत नसावं

May 25, 2020

वाचनवेड

मुलं आपल्या आजूबाजूच्या वातावरणातून काही गोष्टी आपोआप आत्मसात करतात. मी माझ्या आजीकडून ’वाचन’ शिकले. माझी आजी कायम काहीतरी वाचत असायची. संपूर्ण सकाळभर वर्तमानपत्र पुरायचं. दुपारी वामकुक्षी घेण्याआधीही आधी लवंडून पुस्तक वाचन व्हायचंच. १९८० च्या दशकात आजीने ’घरपोच लायब्ररी’ लावलेली होती.  लायब्ररीवाले काका दर महिन्याला पुस्तकांच्या जड पिशव्या घेऊन घरी यायचे. महिन्याला बारा पुस्तकं! चंगळ!! आजीच्या वाचनप्रियतेमुळं मी आणि माझी भावंडंही पुस्तकातले किडे झालो होतो. त्या बारा पुस्तकांपैकी सहा आजीच्या पसंतीची आणि सहा आमची अशी वाटणी होती. काका आले की माझे आत्तेभाऊ जवळजवळ झडप घालूनच पुस्तकं ताब्यात घेत. प्रचंड खल करून पुस्तकं निवडली जात. सगळ्यात लहान असल्यामुळे माझं मत फारसं विचारात घेतलं जायचं नाही, पण त्यामुळे मी आजीने निवडलेल्या कादंब-याही वाचायचे आणि भावंडांनी घेतलेल्या रहस्यकथाही!

आजी फारशी धार्मिक नव्हती. देवळात जाणं, कीर्तन ऐकणं तिने माफक केलं. ज्ञानेश्वरी, रामायण, महाभारत, कसकसल्या पोथ्याबिथ्या वगैरेही वाचल्या, पण तिला मनापासून आवडायचं ते फिक्शनच! कथा, कादंबर्‍या सर्वात प्रिय. फार जड, फिलॉसॉफिकल पुस्तकं वाचायची नाही! बर, जे वाचलंय त्यावर हीरीरीने चर्चाही कराबिरायची नाही! सगळं फक्त स्वानंदासाठी! तिची वाचायला बसायची एक टिपिकल पोझ होती.. एक पाय लांब करायचा, कंबरेत वाकून दुसर्‍या पायावर हाताने पुस्तक तोलून रेलायचे आणि तासनतास वाचत बसायचं! पुढे, वय झालं तसं पुस्तक पेलवत नसे, तर पोझ तीच, फक्त पुस्तक हातात धरण्याऐवजी समोर उशीवर ठेवलेलं असायचं! थंडीच्या दिवसात दुपारी नऊवारी साडीचा पदर डोक्यावरून घेत, उन्हाला पाठ करून अंगणात ती वाचत बसायची. आम्हीही तिचं अनुकरण करत तिच्या शेजारी बसत असू. पण, थोड्य़ा वेळाने उन्हाने आमच्या पाठीला चटके बसायचे आणि आम्ही उठायचो, आजी मात्र निवांत बसलेली असायची! एकदा वाचायला लागलं, की आमचे आवाज, ऊन, खराब हवा वगैरे किरकोळ गोष्टी तिला त्रास देत नसत.

माझे वडिलही असेच पुस्तककिडे. त्यांची वेळ मात्र रात्रीची, आणि त्यांचं अधिककरून वाचन इंग्रजी पुस्तकांचं. त्यांच्या झोपण्याच्या जागेपाशी कायम एक टेबललॅम्प आहे. घरं बदलली, तरी रात्री वाचण्यासाठी डोक्यापाशी असलेल्या दिव्याची जागा काही बदलली नाही. त्यांचीही पुस्तक वाचायची एक आवडती ’पोझ’ होती. ते आरामखुर्चीत बसत, एका हातात पुस्तक आणि एक हात डोक्यावर! असे ते तासनतास बसलेले असत. आजही रात्री काही ना काही वाचल्याशिवाय त्यांना झोपच येत नाही. हा त्यांचा वारसा मीही चालवते आहे. मलाही रात्री झोपण्याआधी वाचल्याशिवाय झोप येत नाही, आणि डोक्याशी टेबललॅम्पही हवाच! माझीही एक गंमतशीर पोझ होती. मी पलंगावर पोटावर झोपत असे आणि पुस्तक खाली जमिनीवर! हातात धरायची भानगडच नाही! अनेक पुस्तकांचा फडशा मी असा पाडलेला आहे. (आता मात्र पुस्तक हातात धरूनच वाचते!)
मला आजोबांनी बाराखडी शिकवल्यापासून मी झपाझप वाचायला लागले. वाचन करताना मी कधी अडखळले नाही. एकदा गाडी सुरू झाली ती झालीच. मला सगळं काही वाचायला आवडतं, अभ्यासाची पुस्तकंदेखील. त्यामुळेच ’थिअरी’ विषयांत मी अजूनही जास्त रमते. गणिताशी सख्य झालं नाही. सासूबाई आणि नवरा हेदेखील वाचनवेडे.
हा इतका ’वारसा’ असूनही माझा मुलगा मात्र अगदी अस्सल या पिढीचा आहे. त्याचं वाचनप्रेम हे फार ’सिलेक्टिव्ह’ आहे. आम्ही तर अक्षरश: ’जे दिसेल ते’ वाचणारे. मुलाच्या आवडी मात्र अगदी ठरलेल्या. सुरुवातीला आम्ही बरेच प्रयत्न केले, त्याचं वाचनप्रेम वाढावं म्हणून वेगवेगळी पुस्तकं आणली, त्याला गोष्टी सांगितल्या, पुस्तकं हाताळायला दिली… त्या त्या वेळेला त्याने रस दाखवलाही, पण तो रस टिकला नाही. त्याला आवडलेलं पुस्तक तो पाठपुरावा करून अगदी दोन दिवसांतही पूर्ण करेल. पण पुस्तक वाचण्यापेक्षा त्याच्या दृष्टीनं आणखी एखादी interesting activity असेल, तर तो ती प्राधान्याने निवडेल, पुस्तक सहज बाजूला ठेवेल. हे पचवणं आम्हाला जरा जड गेलं, पण शेवटी मान्य करण्यावाचून इलाज नाही. कदाचित असंही असेल की त्याला रस वाटेल अशी पुस्तकं त्याला आम्ही देऊ शकलो नाही. कदाचित आणखी मोठा झाल्यावर, आणखी अनुभवी झाल्यावर त्याला त्याच्या आवडीची पुस्तकं मिळतील आणि तोही वाचनवेडा होईल!! Who knows? या उलट, माझे असे काही परिचित आहेत, जे स्वत: अक्षरशत्रू आहेत, पण त्यांची मुलं मात्र प्रचंड वाचतात. मला या गोष्टीचं फार नवल, आश्चर्य आणि गंमत वाटते, थोडा हेवाही वाटतो J  
आता तर पुस्तक वाचनाचे कितीतरी पर्यायही आहेत, ऑडियो बुक्स, ई-बुक्स, किंडलसारखी केवळ वाचनासाठी तयार केलेली उपकरणं आहेत आणि आपली कागदी पुस्तकं आहेतच. कोणताही, किंवा सगळे पर्याय निवडावेत, पण माणसाने वाचत राहावं. वेळकाळ विसरून पुस्तकात रमलेली व्यक्ती किती सुंदर दिसते! पुस्तकातली गोष्ट अनुभवत ती केवढा मोठा प्रवास करते, आपल्या विवंचना विसरून एखाद्या नवीन विश्वात हरवून जाते, हसते, रडते, दु:खी होते, विचारात पडते… वाचणारी व्यक्ती पानापानाला समृद्ध होत जाते. माझ्या आजूबाजूच्या सगळ्या वाचनवेड्यांना (आणि मलाही) भरपूर, विविध, सुंदर पुस्तकं वाचत राहायला मिळोत, ती वाचताना त्यांना शांतपणा लाभो, त्यांच्या वाचनतंद्रीत कोणताही अडथळा न येवो! कारण जे.के.रोलिंग म्हणून गेलेलीच आहे, की ‘I do believe something very magical can happen when you read a book!’