अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रंप जगभरात धुमाकूळ घालत असताना, आपल्या बेताल वक्तव्यांनी धुमाकूळ घालण्याची तितकीच क्षमता असलेले अमेरिकन उद्योगपती इलॉन मस्क मात्र नासा आणि खाजगी कंपन्यांच्या संयुक्त प्रयत्नांनी सुरू असलेल्या चांद्रमोहिमेत व्यग्र आहेत. त्यामुळे त्यांची वादग्रस्त विधानंही सध्या कमी झालेली आहेत. संपूर्ण जगावर आणि आता अंतराळातही ठसा उमटवणाऱ्या इलॉन मस्क यांच्यावर मी “अक्षरमुद्रा” या दिवाळी अंकात लेख लिहिला होता. तो सर्वांच्या वाचनासाठी पोस्ट करत आहे.
*******
इलॉन मस्क : महत्त्वाकांक्षी आणि विक्षिप्त उद्योगपती
• स्पेस-एक्स (अंतराळात रॉकेट सोडणारी कंपनी)
• टेस्ला (इलेक्ट्रिक कार निर्माण करून विकणारी जगातली आघाडीची कंपनी)
• एक्स (पूर्वीचे ट्विटर – जगभरातल्या लोकांना व्यक्त होण्याचे साधन पुरवणारे समाजमाध्यम)
• ग्रॉक (तंत्रज्ञानासंबंधी सर्वात अचूक उत्तरे देणारा कृत्रिम प्रज्ञा संवादक)
जगातल्या सर्वांना ही नावे परिचित आहेत. आणि या सर्व कंपन्यांचे मालक आहेत, अमेरिकेतले उद्योगपती श्री. इलॉन मस्क. २०२१ पासून त्यांना सलग “जगातले सगळ्यात श्रीमंत उद्योगपती” म्हणून मान मिळत आहे. आज त्यांची संपत्ती रु. ४०,००० कोटींपेक्षा अधिक आहे, आणि रोज त्यात भरच पडत आहे. मस्क हाडाचे इंजिनियर आहेत, अभियांत्रिकी त्यांची ’पॅशन’ आहे आणि तंत्रज्ञानाचा अधिकाधिक वापर करण्याकडे त्यांचा ओढा आहे. त्यांचे सर्व व्यवसाय नवीन, आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित आहेत, हे विशेष उल्लेखनीय आहे. अथक परिश्रमाने त्यांनी कमावलेले यश, त्यासाठी घेतलेले अपरिमित कष्ट, कामात स्वत:ला झोकून देण्याची वृत्ती कमालीची कौतुकास्पद आहे.
त्याचबरोबर, ’सतत कोणत्या ना कोणत्या वादाच्या केंद्रस्थानी असलेले उद्योगपती’, हीदेखील त्यांची ओळख आहे. संपूर्ण जगाच्या भविष्याची दिशा बदलणाऱ्या कंपन्या ज्या माणसाने स्थापन केल्या, त्याचे व्यक्तीमत्त्व इतके अस्थिर आणि चंचल असावे, हे थोडे अचंबित करणारे वाटते, पण तसे आहे खरे. ते टोकाचे विक्षिप्त आहेत. त्यांचे वर्तन संभ्रमात टाकते. लंबक जसा दोन टोकांदरम्यान हेलकावे घेतो, त्याचप्रमाणे अतिशय कुशाग्र व्यावसायिक आणि कमालीचा ’अनप्रेडिक्टेबल’ मनुष्य या दोन टोकांदरम्यान हा इसम सतत हेलकावे घेत असतो.
प्रस्तुत लेखातून अशा या लक्षवेधी व्यक्तीचा अल्प परिचय करून देण्याचा प्रयत्न केलेला आहे.
पार्श्वभूमी :-
दक्षिण आफ्रिकेतल्या प्रेटोरियात २८ जून, १९७१ या दिवशी एरोल आणि मे मस्क यांच्या प्रथम अपत्याचा, म्हणजे इलॉनचा जन्म झाला. त्यानंतर किंबल हा पाठचा भाऊ आणि टोस्का ही धाकटी बहिण, असे हे मस्क कुटुंब होते. एरोल स्वभावाने अतिशय तापट आणि बदमाश स्वभावाचे होते. मे-चे माहेर संपन्न होते आणि धाडसीही. एरोलचा विचित्र स्वभाव आणि मे-चे धाडस यांचे मिश्रण इलॉनच्या स्वभावात आहे.
१९७०च्या दशकात दक्षिण आफ्रिकेत लहान मुलांना शिस्त लावण्यासाठी किंवा शिक्षा देण्यासाठीही शब्दश: बडवले जायचे. त्यातूनच मुले कणखर होतात, असा सार्वत्रिक समज होता. वयाने लहान असलेल्या मुलांना शाळेतली मोठी मुलेही उगाचच मारायची, त्यांना कोणीही विरोध करायचे नाही. इलॉनने सहाव्या वर्षापासूनच असा प्रचंड मार खाल्ला. त्याचे व्रण त्याच्या मनावर उठले, त्याच्या भावनिक विश्वावर कायमस्वरूपी आघात झाला, तो मनाने अतिशय कठोर झाला.
इलॉन नऊ वर्षांचा असताना मे एरोलपासून विभक्त झाली. उदरनिर्वाहासाठी तिला काम करणे भागच होते. ती दोन नोकऱ्या करायला लागली. इलॉनवर आपसूकच भावंडांची जबाबदारी आली. हसरे, निरागस, मुक्त बालपण त्याच्या वाट्याला कधी आले नाही. तो लहान वयातच पोक्तही झाला.
चांगले शिक्षण आणि उत्तम संधींसाठी बारावी झाल्यावर इलॉन आधी कॅनडात आणि तिथून अमेरिकेत शिकायला आला. पाठोपाठ मे, किंबल आणि टोस्काही अमेरिकेत आले. युनिव्हर्सिटी ऑफ पेन्सिल्व्हेनिया इथून इलॉनने १९९७ मध्ये पदवी घेतली, पण १९९५ पासूनच त्याने किंबलच्या साथीने व्यवसायाची सुरूवात केली. ’झिप२’ ही त्यांची पहिली तंत्रज्ञानाधारित कंपनी. तेव्हा इंटरनेट बाल्यवस्थेत होते. त्याचाच वापर करून, ग्राहक ज्या स्थानावर असेल, त्याच्या आसपासच्या दुकानांची यादी ही कंपनी संगणकावर मागणीनुसार पुरवायची. तेव्हाचे ’यलो पेजेस’चे जाडे बाड आणि आताचे ’गूगल मॅप्स’ या दोन्हींचे मधले मिश्रण म्हणजे ही सेवा होती, असे म्हणता येईल. दोन वर्षांनी ही कंपनी इलॉनने विकली आणि त्यातून त्याला भरपूर पैसे मिळाले. त्या पैशातून त्याने एक आलीशान “मॅकलारेन” कार घेतली. त्या चकाचक कारसह या तरुण उद्योजकाच्या यशाची बातमी वर्तमानपत्रांमध्ये छापून आली. तेव्हापासून इलॉन प्रकाशझोतात आला, तो आजही, अखंड झोतातच आहे.
उद्योग ते उद्योगपती :-
कार घेऊन उरलेल्या पैशांची इलॉनने गुंतवणूक केली. एकाच छताखाली बचतीपासून कर्जापर्यंत सर्व व्यवहार करता येतील, अशी बॅंकिंग कंपनी त्याला सुरू करायची होती. इलॉनला ’एक्स’ या इंग्रजी शब्दाचे कमालीचे आकर्षण वाटायचे. एक्स.कॉम नावानेच ही कंपनी त्याने सुरू केली. कंपनीला लगेच ग्राहकही मिळाले, पण इलॉनची कामाची, निर्णय घेण्याची पद्धत इतर गुंतवणूकदारांच्या पचनी पडली नाही. त्यांनी त्याला हटवले आणि एका वेगळ्या सीइओची नेमणूक केली. एक्स.कॉम आणि तिची स्पर्धक कंपनी, ’कॉन्फिनिटी’ या काही काळाने एकत्र आल्या. पण थोड्या दिवसांनी कॉन्फिनिटीचे संचालक आणि इलॉन यांच्यातही मतभेद झाले. २००२ साली ही कंपनीही विकली गेली आणि इलॉनला परत एकदा प्रचंड पैसे मिळाले.
“स्पेस-एक्स”ची सुरूवात:-
लहानपणापासून इलॉनला वाचनाचे वेड होते. डग्लस ऍडम्स लिखित ’अ हिचहायकर्स गाईड टू गॅलक्सी’ या त्याच्या आवडत्या पुस्तकाची त्याने पारायणे केली होती. पृथ्वी नष्ट होताना एकाच माणसाला वाचवण्यात यश येते, तो अंतराळात कसा फिरतो, तिथले जग कसे अद्भुत आणि विचित्र असते, याचे कल्पनारम्य विश्व या कादंबरीत रंगवलेले होते. या पुस्तकाचा प्रभाव इलॉनवर होता. कसे असेल अंतरिक्ष? पृथ्वीव्यतिरिक्त आणखी कोणत्या ग्रहावर रहिवासी असतील? कसे राहत असतील ते? मानवाला इतर ग्रहांवर वस्ती करता येईल का? असे प्रश्न त्याला सतत पडत. या प्रश्नांचे उत्तर शोधण्याइतके पैसे अखेर त्याच्याकडे आले. एक्स.कॉम विकून मिळालेल्या पैशातून त्याने स्वत:ची कंपनी सुरू केली- स्पेस-एक्स. रॉकेट आणि उपग्रह बांधून ते अंतराळात सोडणारी ही कंपनी होती. पृथ्वीच्या कक्षेबाहेर रॉकेट न्यायचे, हळूहळू ते अंतर वाढवायचे आणि अंतत: मंगळ ग्रहावर उतरायचे, असे मस्क यांचे स्वप्न आहे.
२००२ मध्ये ही कंपनी सुरू झाली, २००६ साली स्पेस-एक्सचे पहिले रॉकेट अंतराळात झेपावले, २०१९ पासून रॉकेटचा पुनर्वापर सुरू झाला, २०२० साली स्पेस-एक्सच्या रॉकेटमधून आंतरराष्ट्रीय स्पेस स्टेशनवर मनुष्य गेला. २०२५ मध्ये, नऊ महिन्यांनी स्पेस-एक्सच्याच ’ड्रॅगन’ रॉकेटमधून नासाचे अडकलेले अंतराळवीर सुनीता विल्यम्स आणि बच विल्मोअर पृथ्वीवर परतले. तर, २६ जून, २०२५ ला, इस्रोचे सुधांशू शुक्ल हे भारतीय अंतराळवीर तब्बल ४२ वर्षांनी स्पेस स्टेशनवर पोचले, तेही मस्क यांच्या स्पेस-एक्सच्या रॉकेटमधून.
आज अमेरिकेत, नासाकडून स्पेस-एक्सला अंतराळ मोहिमा, अंतराळ संशोधन यासाठी लाखो डॉलर्सचे कंत्राट मिळते. केवळ वीस वर्षांच्या काळात इलॉन मस्क यांनी एक महाकाय, संपूर्ण नवीन तंत्रज्ञानाधारित खाजगी कंपनी सुरू करून ती यशस्वीही करून दाखवली आहे. आपली पृथ्वी कधीही नष्ट होऊ शकते, त्यामुळे लवकरात लवकर इतर ग्रहांवर माणसाने वस्ती करायला हवी, असे मस्क यांचे आग्रही मत आहे. त्या दृष्टीने ’मंगळ मोहीम’ हे त्यांचे एक दीर्घकालीन उद्दिष्ट आहे.
टेस्ला:-
टेस्ला या मस्क यांच्या कार उत्पादक कंपनीचेही नाव सतत चर्चेत असते. बॅटरीवर चालणारी ही इ-कार आहे. सध्या भारतातही अनेक इलेक्ट्रिक चारचाकी आणि दुचाकींचे उत्पादन होते, पण मस्क यांची ही कंपनी २००३ सालीच सुरू झाली होती. टेस्लाचे मूळ संस्थापक होते मार्टिन एबरहार्ड आणि मार्क टार्पेनिंग. इलॉन सुरूवातीला फक्त एक गुंतवणूकदार होता, पण पुढे, मूळ अभियंत्याच्या स्वभावाला अनुसरून तोही उत्पादनात सामील झाला. ’रोडस्टर’ ही टेस्लाची पहिली इलेक्ट्रिक कार होती. तिच्या डिझाइनमध्ये इलॉनने इतका रस घेतला. की मार्टिनचे मूळ डिझाइनच त्याने बदलून टाकले. इलॉन अतिशय हट्टी होता आणि त्याचे पैसेही कंपनीत होते. पण, त्याच्या कल्पना कोणत्याही अभियंत्याला मोह पडाव्या, अशाच असायच्या. त्यामुळे तो सर्वांना त्याचे ऐकायला लावायचा.
२००८ मध्ये टेस्लाची पहिली कार रस्त्यावर आली. सुरूवातीला टेस्ला प्रचंड कर्जात होती. मधल्या काळात मतभेदांचे प्रमाण हाताबाहेर गेल्यामुळे मार्टिन आणि मार्क कंपनी सोडून गेले. पण इलॉनने अक्षरश: स्वत:च्या रक्ताचे पाणी करून कंपनी नफ्यात आणली. त्यासाठी त्याने नवीन, स्वस्त मॉडेल्स निर्माण केली, प्रचंड मोठे कारखाने सुरू केले, कर्मचाऱ्यांना उत्पादनाची अविश्वसनीय उद्दिष्टे दिली, स्वत:च्या शब्दावर गुंतवणूकदारांकडून पैसे उभे केले, पण कंपनी यशस्वी करून दाखवलीच. आज, टेस्ला ही जगातली सगळ्यात मोठी इलेक्ट्रिक कार विकणारी कंपनी आहे.
“ट्विटर”चे अधिग्रहण :-
लहानपणी मस्क यांच्या मनावर वडिलांच्या विचित्र वागण्यामुळे आघात झाले. तेव्हापासून त्यांच्या मेंदूतले ’भावनेचे केंद्र’ बंदच झाले, असे म्हणता येईल. त्यांना लोकांच्या भावनांशी समरस होता येत नाही, किंवा स्वत:च्या भावनाही व्यक्त करता येत नाहीत. अनेकदा, त्यांचे विनोदही इतक्या वेगळ्याच पातळीवरचे असतात, की ते लोकांना समजत नाहीत. अशा वेळी, व्यक्त होण्यासाठी मस्क अगदी पहिल्यापासून ’ट्विटर’चा आधार घेत होते.
२००६ साली जॅक डोर्सी आणि आणखी तीन जणांनी मिळून ’ट्विटर’ची स्थापना केली होती. समाजमाध्यमांचा उगम झाला, तेव्हापासून ट्विटर ही कंपनी ’मायक्रोब्लॉगिंग’साठी प्रसिद्ध आहे. केवळ १३० अक्षरांमध्ये तिथे तुम्ही मतप्रदर्शन करू शकता. मस्क यांच्या अबोल आणि एकलकोंड्या स्वभावाच्या हे पथ्यावर पडले. एखाद्या क्षणी जे वाटले, ते ते चटकन सांगून टाकण्यासाठी ते ट्विटरचा वापर करायला लागले. स्पेस-एक्स आणि टेस्ला यांचा जम बसत असताना येणारे कसोटीचे प्रसंग, इतर कंपन्यांच्या उभारणीची धडपड, सतत लोकांश होणारे वाद, मतभेद, वैयक्तिक आयुष्यातली वादळे हे सारे ते ट्विटरवर बोलून टाकत होते. मस्क यांना ट्विटरची सवयच लागली होती.
स्पेस-एक्स आणि टेस्ला स्थिरावल्यानंतर, २०२२ पासून मस्क गुप्तपणे ट्विटरचे शेअर्स खरेदी करायला लागले. त्यांच्याकडे ९ टक्के शेअर्स आल्यावर ट्विटरनेच त्यांना संचालकपदासाठी आमंत्रण दिले. त्यांनी ते नाकारले, आणि ट्विटर खरेदी करायचाच उलटा प्रस्ताव त्यांनी कंपनीला दिला!
“अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य” या शब्दाला अमेरिकेत अतिशय महत्त्व आहे. ट्विटरवरून काही जणांच्या अभिव्यक्तीस्वातंत्र्याची मुद्दाम गळचेपी केली जाते, खोट्या आणि बनावट खात्यांवरून अफवा पसरवल्या जातात, निषेध केला जातो असे मस्क यांचे ट्विटरवर आक्षेपही होते. कंपनी ताब्यात घेऊन त्यांना अभिव्यक्तीस्वातंत्र्याच्या आड येणारा प्रत्येक अडसर दूर करायचा होता.
अखेर, अनेक आरोप-प्रत्यारोप करून, प्रचंड पैसे मोजून आणि मागण्या करून मस्क यांच्या महत्त्वाकांक्षेने २८ ऑक्टोबर, २०२२ या दिवशी ट्विटरलाही गवसणी घातली. कंपनी ताब्यात आल्याबरोबर त्यांनी जवळपास सर्व अधिकाऱ्यांना नोकरीवरून तडकाफडकी काढून टाकले. जुलै, २०२३ मध्ये ट्विटरचे नाव बदलून “एक्स” केले गेले. अशा रीतीने, तशी मनात योजना नसूनही, एक शक्तीशाली समाजमाध्यम इलॉन मस्क यांच्या ताब्यात आले.
या तीन मुख्य कंपन्यांच्या बरोबरीने, मस्क यांच्या आणखीही कंपन्या आहेत. उपग्रहांचा वापर करून इंटरनेट सेवा देणारी “स्टारलिंक”, सौर ऊर्जेचा वापर करून टेस्लासाठी बॅटरी आणि सौरछत तयार करणारी “सोलरसिटी”, कृत्रिम प्रज्ञा आणि मानवी मेंदू यांची सांगड घालून यंत्रमानव तयार करणारी “न्युरालिंक”, जमिनीच्या खाली बोगदे खणणारी “द बोअरिंग कंपनी”, तंत्रज्ञानातल्या अवघड प्रश्नांची उत्तरे शोधणारा ’ग्रॉक’ इ.
राजकारणात रस आणि प्रवेश:-
साल २०२५ च्या सुरूवातीला डोनाल्ड ट्रम्प अमेरिकेच्या अध्यक्षपदी दुसऱ्यांदा आरूढ झाले. राक्षसी महत्त्वाकांक्षा, बेफाम आणि बेलगाम बोलणे, भयंकर परिणाम होतील असे निर्णय घेणे आणि ते लगेचच फिरवणे, स्वत:बद्दलचा कमालीचा अहंकार ही त्यांची स्वभाववैशिष्ट्य आहेत. अचंबित करणारी गोष्ट ही, की मस्क यांचा स्वभावही असाच आहे. ट्रम्प आणि मस्क यांच्यात ते दोघे भाऊ असावेत, इतके साम्य आहे!
ट्रम्प जेव्हा २०१६ मध्ये पहिल्यांदा निवडून आले, तेव्हा मस्क त्यांचे कट्टर विरोधक होते. त्यानंतर २०२० मध्ये राष्ट्राध्यक्ष झालेल्या जो बायडेन यांचे उद्योगधोरण मस्क यांच्या पूर्ण विरोधात होते. त्यामुळे पुढच्या निवडणुकीत मस्क यांनी पक्ष बदलून ट्रम्प यांना आर्थिक पाठिंबा दिला. २०२४ मध्ये, निवडणुकीच्या प्रचारादरम्यान इलॉन मस्क आणि ट्रम्प अनेकदा मंचावरही एकत्र होते.
ट्रम्प निवडून आल्यावर त्यांनी मस्क यांना सरकारी खर्चाच्या कपातीचा विभाग सुपूर्त केला. पण ट्रम्प यांच्या महत्त्वाकांक्षी “टॅरिफ” धोरणावरून चार महिन्यांतच याही दोघांमध्ये मतभेद झाले आणि मस्क सरकारमधून बाहेर पडले. जगावर राज्य करणाऱ्या आर्थिक महासत्तेचा राष्ट्राध्यक्ष आणि जगाच्या अर्थकारणात भरीव भर टाकणारा उद्योगपती कसा “असू नये” याचे चालतेबोलते उदाहरण म्हणजे डोनाल्ड ट्रम्प आणि इलॉन मस्क! रोज काही ना काही निमित्ताने ते चर्चेत यापुढेही राहतील, अशी चिन्हे आहेत.
वैयक्तिक आयुष्य:-
इलॉन मस्क यांचे वैयक्तिक आयुष्य वादळी आहे. लहानपणी आई-वडिलांचे कौतुक त्यांच्या वाट्याला आले नाही, त्यामुळे आता आपण येनकेनप्रकरेण सतत लोकांच्या नजरेत असायला हवे, लोकांनी सतत आपल्याबाबत चर्चा करायला हवी असे त्यांना वाटत असते. ते बेफाम वक्तव्य करतात, उलटसुलट बोलतात, नाट्यमयतेचा पाठलाग करतात. व्यवसायापासून लग्न, मुलं यांच्यापर्यंत त्यांनी एकही निर्णय पूर्ण विचारांती घेतलेला नाही. ’मनात आलं, करून टाकलं’ असा त्यांचा खाक्या आहे. त्यांचे नशीब आणि त्यांनी घेतलेले कष्ट फळले, म्हणून त्यांनी एक मोठे उद्योगविश्व निर्माण केले. पण कौटुंबिक आयुष्यात मात्र ते कधीच स्थिरावले नाहीत. त्यांची लग्न आणि मुलांची संख्या हीदेखील चर्चेचा विषय असतात. त्यांची आजमितीला तीन लग्न झाली आहेत आणि त्यांना चौदा मुलं आहेत.
पहिली पत्नी, जस्टीनपासून त्यांना नेवाडा नावाचा मुलगा झाला, पण तो दहा आठवड्यांनी दगावला. त्यानंतर जस्टीन आणि इलॉन यांनी कृत्रिम गर्भधारणेद्वारे पाच मुलांना जन्म दिला- एक जुळी, एक तिळी. दुसरे आणि तिसरे लग्न त्यांनी एकाच स्त्रीशी केले- टलुलाह रायली. हिला मूल झाले नाही. ग्राइम्स नावाच्या गायिकेबरोबर त्यांनी लग्न केलेले नाही, पण त्यांना तीन मुले आहेत. त्यापैकी ’एक्स’ या मुलाला ग्राइम्सने जन्म दिला आहे, तर त्याच्या पाठची एक मुलगी आणि एक मुलगा कृत्रिम गर्भधारणेद्वारे जन्माला आले आहेत. शिव्हॉन झिलिस ही त्यांची ’न्युरालिंक’मधली सहकारी आहे. हिच्यापासून त्यांना चार मुले आहेत. हिच्याशीही त्यांनी लग्न केलेले नाही. आणि, ऍशले सेंट-क्लेअर नावाच्या ’इन्फ्लुएन्सर’ने दावा केला आहे, की तिचा पाच महिन्यांचा मुलगा तिला मस्क यांच्यापासून झालेला आहे. मस्क यांनी त्याला दुजोरा दिलेला नाही, पण नाकारलेही नाहीये. तिथल्या वृत्तांनुसार मस्क यांच्या मैत्रिणी आणि मुले यांची संख्या आणखी जास्त असू शकते.
जन्मदर कमी होत आहे, त्यामुळे ज्यांना शक्य आहे, त्यांनी अधिकाधिक मुलांना जन्म द्यावा, असे त्यांचे स्पष्ट मत आहे. यातूनच ही इतकी मुले त्यांनी जन्माला घातली आहेत. त्यापैकी जवळपास सगळ्याच ’सिंगल मदर्स’ आहेत. मस्क त्यांच्या आणि पर्यायाने त्या मुलांच्या वाट्यालाही अधूनमधूनच येतात. पण मूळ उद्देश कौटुंबिक नसून, केवळ लोकसंख्यावाढीचा असल्याने, नैतिकता, नैसर्गिक जिव्हाळा, सहवास वगैरे भावनांना तिथे स्थान नाहीये.
सारांश:-
एका वाक्यात सांगायचे, तर इलॉन मस्क धनाढ्य, यशस्वी, महत्त्वाकांक्षी उद्योगपती आहेत. पण, समाजावर मोठा प्रभाव टाकणाऱ्या व्यक्तीच्या यशाचे मोजमाप फक्त त्यांच्या श्रीमंतीने किंवा संपत्तीने होत नाही. त्या व्यक्तीचे चरित्र तितकेच महत्त्वाचे असते. मस्क यांचे यश आणि कष्ट वादातीत आहेत, पण यांचे व्यक्तिमत्त्व आदर्श मुळीच नाहीये. ते स्वत:ही त्यांच्या या ’बायपोलर’ व्यक्तीमत्त्वामुळे त्रस्त असतातच. पण त्यावर उपचार म्हणून ते आणखी एखादी कंपनी स्थापन करतात, किंवा एखादा वाद ओढवून घेतात.
अशा लोकांना काहीही न करता पाच मिनिटेही स्वस्थ बसवत नाही. उद्यमशीलतेच्या दृष्टीने हे चांगलेच आहे, कारण अशाच अस्वस्थ विचारांचे रूपांतर नावीन्यपूर्ण शोधात होते. पण माणूस म्हणून ते लौकिकार्थाने आदर्श नाहीत. अर्थात, तसे त्यांचे स्वप्नही नाहीये आणि ध्येयही. सध्याचा काळच असा आहे, की माणूस सतत चर्चेत राहणे आवश्यक असते. ते इलॉन मस्क यांना निश्चित साध्य झालेले आहे.
आज इलॉन मस्क ५४ वर्षांचे आहेत. वय त्यांच्या बाजूने आहे. काम करण्यासाठी ते नेहेमीच प्रेरित असतात. कागदावरची कल्पना सत्यात उतरवण्यासाठी ते झपाटल्यासारखे काम ते करतात. येत्या काळात माणसाचा भविष्यकाळच बदलून जाईल, असे कोणकोणते नवनवीन शोध ते लावतात, हे पाहणे रंजक ठरेल.
*****
