October 18, 2016

ते एक वर्ष- १०

कांदेपोहे

वेणूला मी कांदेपोह्यांबद्दल सांगितलं होतं ते काही खोटं नव्हतं. एव्हाना मी नोकरीत सेटल झाले होते, कमावती होते. आई-वडिलांनी मला विचारलं की आता स्थळं बघायची का, का कोणी शोधला आहेस? कोणी शोधलेला नव्हता, आणि लग्न करायचं होतं (म्हणण्यापेक्षा, लग्न न करायचं काही कारण नव्हतं) म्हणून त्यांना होकार दिला. तेही दोन-चार वधू-वर सूचक केंद्रांमध्ये ताबडतोब नाव नोंदवून आले. त्यानंतर मग जे काही सुरू झालं त्यासाठी मात्र मी मानसिकरित्या मुळीच तयार नव्हते. पार्ल्यातलं एकटेपण त्यापेक्षा निश्चितच सुसह्य होतं. असो.

कागदोपत्री माझं स्थळ उत्तम असल्याने आणि मला ’अनुरूप’ अशी अनेक स्थळं सुचवली गेली असल्याने ’बघायचे’ कार्यक्रम धडाधड ठरायला लागले. दर शनिवारी मी घरी आले, की त्या दिवशी संध्याकाळी आणि रविवारी सकाळी असे किमान दोन कार्यक्रम तरी होतच. बहुतांश वेळेला आम्हीच मुलाच्या घरी जायचो. क्वचित काही कार्यक्रम माझ्या घरीही झाले. शिक्षण संपल्यावर मी पुण्यात नोकरी शोधायला सुरूवात केली होती. पण शेवटच्या इन्टरव्ह्यूपर्यंत जाऊन माशी शिंकत होती, त्याचप्रमाणे कागदावर उत्तम वाटलेल्या स्थळाला प्रत्यक्ष भेटल्यावर काहीच होत नव्हतं. ’क्लिक होणं’ या फ्रेजशी मी नंतर परिचित झाले, पण तेव्हा खरंच कुठेही घंटा किणकिणत नव्हत्या, की व्हायोलिनचे आवाज ऐकायला येत नव्हते. तसं पाहिलं तर जात, वय, उंची, वर्ण, पगार, घरची स्थिती सगळं काही मॅच होत होतंच. सो टेक्निकली काही प्रॉब्लेम नव्हता. पण समोरासमोर बसलो, जुजबी प्रश्नोत्तरं झाली की ’आता काय?’ असं व्हायचं. ’तुम्हाला दोघांनाच काही बोलायचंय का?’ असा उदार प्रश्नही विचारला जाई आणि अशा अनेकांशी मी बोललेही. तिथेही तेच व्हायचं.

माझ्या काहीच स्पेसिफिक अपेक्षा नव्हत्या किंवा अटीही नव्हत्या. तेवढी अक्कलच कुठे होती? मला काय हवं आहे यापेक्षा काय नको आहे हे पक्कं होतं, बाकी कोणत्याची ऍडजस्टमेन्टची तयारी होती. एकत्र कुटुंबात रहायची तयारी होती. खूप जास्त ऍम्बिशियस प्लॅन्स नव्हते. टिपिकल सदाशिव पेठी असल्यामुळे ’साधी राहणी, उच्च विचारसरणी’ यावर भर होता. परदेशात मात्र मला जायचं नव्हतं. तेव्हा अनेक मुली २१ दिवसात लग्न करून अमेरिकेत जात होत्या. पण मला अमेरिकेत जायचंच नव्हतं. याचं कारण म्हणजे इकडे मी जे शिक्षण घेतलं होतं ते अमेरिकेत ठार निरुपयोगी! म्हणजे एक तर तिकडे जाऊन परत शिका नाहीतर घरात बसा. मला दोन्ही पर्याय मान्य नव्हते. (आता वाटतं, की तिकडे जाऊन शिकले असते किंवा बसले असते घरी तर काय बिघडलं असतं? इथे राहून त्या शिक्षणाचा उपयोग करून, नोकरी करून काय दिवे लावले? शिक्षणाचा असा कोणता लय भारी उपयोग केला? पण ही सगळी पश्चातबुद्धी!)

मुद्दा असा, की ’दोघेच’ जेव्हा बोलत असू तेव्हा माझ्यापाशी काही मुद्देच नसायचे डिस्कस करायला! पण किमान समोरच्या माणसाशी गप्पा माराव्यात असं तरी वाटलं पाहिजे ना? तेच नेमकं होत नव्हतं. मुलांमध्ये काही खोट होती का? नाही. काही प्रॉब्लेम होता का? नाही. विचित्र होती का? नाही. मग काय नव्हतं? क्लिक होत नव्हतं. बस हेच उत्तर.

मुलगा पाहून आलो की वडिल विचारायचे, आवडला का? मी म्हणायचे नाही. ते विचारायचे काय नाही आवडलं? मी सांगायचे, सांगता येत नाही नीट. आणि ते गप्प बसायचे. स्थळ पाहून आल्यानंतर त्यांच्याकडून काही फोनच आला नाही, तर मला हायसंच वाटायचं, पण त्यांच्याकडून ’पुढे जाऊया का?’ असा प्रश्न आला आणि मला नकार द्यायचा असेल तर मात्र माझे जाम हाल व्हायचे. होकार नाहीये हे पक्कं असायचं, पण त्यांना न दुखावता आणि मुख्य म्हणजे वडिलांचा अपेक्षाभंग न करता कसं सांगायचं हे मला काही केल्या कळायचं नाही. खूप अपराधीपणाने मी त्यांना ’नाही आवडला’ असं सांगायचे, मग ते पुढे कळवायचे.  

कांदेपोह्यांच्या कार्यक्रमादरम्यान मुलं, मुली आणि त्यांचे आई-वडिल हे सगळेच एका विचित्र फेजमधून जात असतात. सगळेच तणावाखाली असतात. लग्नाच्या गाठी स्वर्गामधल्या असल्या तरी पृथ्वीतलावर त्या शोधणं कर्मकठिण. दर वेळी स्थळ बघायचा कार्यक्रम असला की ’हेच असेल का ते?’ या प्रश्नावर सर्वांचंच ध्रुवीकरण- यात मुलगेही आले आणि मुलीही. मुलांनाही धडधड, एक्साईटमेन्ट, नकाराचे अपे़आभंग असणारच की. मुली एकट्याच सफर होतात असं नाही. पण मुलींना मान खाली घालायची वेळ जास्त येते त्यामुळे ते मुलींसाठी जास्त क्लेशकारक असतं असं मला वाटतं. माझ्या बाबतीत सांगायचं, तर एक तर साधारण रूप आणि अगदीच किरकोळ शरीरयष्टी यामुळे ’दिसण्याच्या’ बळावर स्थळ मी पटकावूच शकणार नव्हते. बुद्धिमत्ता आणि कुटुंब यांच्या बळावरच जो कोणी मिळाला असता तो. त्यामुळे त्याचीच वाट बघणं चालू होतं. पण पूर्ण आठवडा एका वेगळ्याच मन:स्थितीत घालवल्यानंतर सुट्टीचा दिवसही फलश्रुती न होणा-या बघण्याच्या कार्यक्रमात घालवायचा जाम त्रास व्हायला लागला होता आणि टेन्शनही येत होतं. या दरम्यानचे हे काही किस्से.

पहिला किस्सा, मी मुलाला दिलेल्या नकाराचा- नेहेमीप्रमाणे त्यांची फॅमिली बॅकग्राउंड उत्तम होती. मुलगाही व्यवस्थित होता. आम्ही त्यांच्या घरी गेलो होतो. त्याची आजी, आई-बाबा आणि तो असे होते. बोलण्यातून दोन्ही बाजूंनी ओळखी निघाल्या आणि वातावरण अगदी अनौपचारिक झालं. माझे आई-वडिल दोघेही खुश होते. पण मुलगा ज्या पद्धतीने वावरत होता, बोलत होता ते मला काही कारणास्तव आवडतंच नव्हतं. ते सगळे लोक खूपच चांगले होते, प्रेमाने बोलत होते…’हे आपलं सासर’ असं मी इमॅजिन करू शकत होते, पण ’हा आपला नवरा’ असं काही केल्या मनातून ऍक्स्पेटच करता येत नव्हतं. खूपदा मी मनातून स्वत:ला पुश केलं, की काय हरकत आहे? पण मनातून नकारच येत गेला. माझे आई-वडिल आणि आजीही खूपच निराश झाले माझा नकार आल्यावर. सुदैवानेच त्यांनी प्रेशराईज केलं नाही.

दुसरा मुलगा होता ठाण्याचा. मस्त होता. उंच, हॅन्डसम आणि ऍम्बिशियसही. ठाण्यात राहून फोर्टला जायचा. मला एकदम पसंत होता. पण त्याच्यापुढे मी एकदमच सामान्य होते.  त्याने नकार दिला, तो मला अपेक्षित होता तसा… पण तरी मनातून एक धुगधुगी वाटत होती... या नकारानंतर मी खरंच खट्टू झाले होते. असो.

त्यानंतरचा किस्सा म्हणजे खरंच क्लेशकारक आहे. अशी स्थिती कोणाच मुलीवर न येवो. सिरियसली. या मुलाची परिस्थिती सेम माझ्यासारखी होती. आई-वडिल पुण्यात, तो नोकरीनिमित्त मुंबईत, दर वीकेन्डला पुण्यात यायचा. इथे प्राथमिक बघाबघी झाल्यावर ’तुम्हाला दोघांनाच काही बोलायचं आहे का?’ या प्रश्नावर तो म्हणाला, बाहेर गेलो तर चालेल का? तोवर ’दोघांचं बोलणं’ म्हणजे घरातल्याच दुस-या खोलीत किंवा बाल्कनीत असे. त्याचा डॅशिंग प्रश्न मला आवडला. वडिलांनी परवानगी दिली आणि आम्ही त्याच्या कारमधून निरुद्देश फिरायला बाहेर पडलो. त्याकाळी मुलाकडे स्वत:ची कार असणं हीही एक रेअर गोष्ट होती :) भरपूर गप्पा मारल्या- मुख्यत्वे मुंबईच्या.  तासाभराने परत सोडलं त्याने मला. जाताना म्हणाला, की पुढच्या शनिवारीही भेटूया का? त्याच्या कारमध्ये एक पुस्तक होतं. त्याने मला ते वाचायला दिलं… म्हणाला शनिवारी बोलू यावर. मला हे सगळं जरा वेगळं आणि चांगलं वाटत होतं… आजवरपेक्षा वेगळं. वडिलांना मी सगळं सांगितलं. ते म्हणाले ठीके. भेटा पुढच्या शनिवारीही. पुढच्या शनिवारी तो दुपारी चारलाच आला. आठवड्यात मी पुस्तकाचा फडशा पाडला होता. मस्त होतं पुस्तक. मी आजवर वाचलं होतं त्यापेक्षा वेगळं पण अद्भुत. याची टेस्ट अशी असेल तर फारच छान! मनाने ऑलरेडी एक चेकबॉक्स टिक केला होता. वडिलांनी साडेसातला घरी या अशी तंबी दिली. आम्ही परत लॉन्ग ड्राईव्हला गेलो. घरचे लोक, त्यांचे स्वभाव, करियर, मुंबई वि पुणे अशा कित्येक विषयांवर गप्पा मारत होतो. एक ईझ वाटत होती. मी पहिल्यांदाच एका अनोळखी मुलाशी इतकं बोलत होते. मनात कुठेतरी आशा पल्लवित व्हायला लागल्या होत्या. आम्ही मग हॉटेलमध्ये गेलो. त्याने मला विचारून वगैरे ऑर्डर दिली. माझ्याकडचे एकेक चेकबॉक्सेस हळूहळू टिक व्हायला लागले होते. अखेरीस आपला शोध संपतो आहे असं वाटत होतं. तोही निवांत गप्पा मारत होता, जोक्स मारत होता… त्याच्याकडूनही काही प्रॉब्लेम असेल असं वाटत नव्हतं.

आम्ही खाऊन निघालो आणि मला घरी सोडताना तो म्हणाला, माझी बहिण आणि मी खूप क्लोज आहोत. (तिचं लग्न झालेलं होतं आणि ती अमेरिकेत होती.) तिला तुझा फोटो पहायचा आहे (मोबाईल्स, स्काईपपूर्वीचा हा जमाना आहे), तर मला तुझा एक छान फोटो देशील का प्लीज? (माझे लग्नाळू फोटो काढलेले नव्हते. पत्रिका-माहिती पडताळून धडक चहा-पोहे मोहिमाच चालू होत्या.) इथे मला instinctively काहीतरी खटकलं होतं. पण वरवर मला काही जाणवलं नाही. मी जोरात ’त्यात काय, देते की’ टाईप्स होकार दिला आणि त्याला माझा एक त्यातल्यात्यात बरा असा फोटो दिला. त्याने पोलाईटली माझ्या आई-वडिलांचा निरोप घेतला आणि गेला. इकडे मी ऑलमोस्ट हवेत होते. काय-काय बोलणं झालं मी त्यांना सांगून टाकलं आणि ’माझी या मुलाशी लग्न करायला हरकत नाहीये’ असं थेट स्टेटमेन्ट पहिल्यांदाच केलं. आई-वडिल अर्थातच आनंदले. वडिल म्हणाले, उद्या बोलतो त्यांच्याशी.

मी रात्रभर हवेत होते. लग्नाळू मुलींच्या मानसिकता मोठी विचित्र असते. मी लग्नाळू तर होतेच, पण socially awkward ही होते आणि inferiority complex ने ग्रस्त होते. त्यामुळे ’आपण कोणाला आवडू?’ हीच शंका कायम मनात. लग्नाची खटपट सुरू केल्यापासून अनेक निराशाजनक अनुभव आलेले असल्यामुळे ’आपलं लग्न होणार आहे की नाही?’ या प्रश्नाची पायरी मी चढायला लागले होते. जी मुलं मला आवडत होती, त्यांच्याकडून नकार, जिथून होकार, ती मला आवडत नाहीत अशा विचित्र साखळीत अडकले होते. त्यामुळे एखादा मुलगा आपल्याला आवडला आहे आणि त्यालाही आपण आवडत आहोत आणि इतकंच नाही, तर कदाचित आता आपलं त्याच्याशी लग्नच होईल- ही भावना अत्यंत सुखावणारी होती. मन परतपरत त्या दोन शनिवारी एकत्र घालवलेल्या चार तासांतलं प्रत्येक मिनिट जगत होतं. स्वप्न तर रंगायला लागलीच होती. कुठेतरी एक भावनिक गुंतवणूकही झाली होती. त्या रात्री मी जवळपास तरंगतच झोपले.

दुस-या दिवशी वडिलांनी त्यांच्याकडे फोन केला. नक्की काय बोलणं झालं माहित नाही, पण वडिल आम्हाला म्हणाले, की ते एक-दोन दिवसात कळवतील. त्यांचं मुलीशी बोलणं व्हायचंय अजून. इथे मला परत काहीतरी खटकलं. मुलगी तर लग्न करून गेली. तिचं काय आहे इतकं? आई-वडिल-मुलगा यांना मी पसंत असेन तर मुलीच्या पसंतीचं काय इतकं? मी वरवर काही बोलले नाही. आई-आजी-वडिल काहीतरी तर्क मांडत होते, पण मी नीटसं ऐकलं नाही. परत मुंबईला जायची व्यवधानंही होतीच. पण तो आठवडा मात्र वाईट गेला. मन सतत त्याच-त्या आठवणी जगत होतं, पण स्वप्न बघायची की नाही याचं उत्तर मिळत नव्हतं. मध्यंतरीच्या फोनवर वडिलही काही बोलले नाहीत. पुढच्या शनिवारी घरी गेले. वडिलांनी मला समोर बसवलं, आणि म्हणाले, त्यांचा ’योग नाही’ असा निरोप आला आहे. एकाच वेळी दोन मुली त्यांनी पसंत केल्या होत्या आणि ज्या मुलीवर त्यांची अमेरिकेतली मुलगी शिक्का मारेल, तिलाच फायनल पसंती मिळणार होती. दोन्ही मुली चांगल्याच होत्या, त्यांना कोणतीही चालणार होती. पण तिने दुस-या मुलीला पसंत केलं होतं. आमचा योग नव्हता. फोटोही साभार परत आला होता. एक बारिकसं ’सॉरी’ही आलं होतं.

एका वेळी दोन मुली? कोणतीही चालणार होती?? मुलाचंही हेच मत होतं? इतकं उघडउघड शुद्ध व्यवहाराच्या पातळीवर चालू होतं म्हणजे हे? म्हणजे हा माझ्याबरोबर संध्याकाळी फिरत होता तेव्हा तो सकाळी वेगळ्याच एका मुलीबरोबर असंच फिरून आला होता? जे माझ्याशी बोलला तेच तिच्याशीही बोलला होता? तेच जोक्स केले होते? त्याच हॉटेलात नेलं होतं? मला जाणवलेली ती आमची जुळलेली वेव्हलेंथ खोटी होती? मी त्याच्यात गुंतत होते आणि तो सर्व वेळ मला केवळ साईझ-अप करत होता? सकाळच्या मुलीशी कम्पेअर करत होता? मनात नोट्स काढत होता?- या प्रश्नाला मुलगी क्र. १ ने असं उत्तर दिलं आणि मुलगी क्र. २ ने असं. १ समोर टिक, २ समोर फुली! १ समोर टोटल इतक्या टिक्स, इतक्या फुल्या. २ समोर इतक्या टिक्स, इतक्या फुल्या. एकूणात १ पसंत, २ ला नकार कळवणे. हे असं चालू होतं सर्व वेळ?????

मला इतकी शिसारी आली! किती भाबडेपणा तो आपला… लग्नसंस्थेवर विश्वास ठेवून आपण आपलं मनच कोणासमोर तरी उघडं करतो आणि त्याच्यालेखी तो सगळाच केवळ एक हिशेब असतो? इतकं भावनाशून्य? I was seriously heartbroken. खूप खूप त्रास झाला मला त्या सगळ्याचाच. माझ्या आई-वडिलांनाही हे फार जिव्हारी लागलं.  तो वीकेन्ड भयाण शांततेत गेला.

पण नेमेचि येतो पावसाळा… नुसार पुढच्या रविवारीही एक स्थळ बघायला जायचंच होतं. माझी मुळीच इच्छा नव्हती. हे नुकतंच झालेलं प्रकरण खूपच दुखत होतं. कोणावर भरवसा ठेवायचा, कोणाशी काय बोलायचं नक्की आणि त्यातून निष्पन्न तरी काय होणार? मनात निराशाजनक विचार येत होते. त्यात त्यांच्याकडे जायचं होतं सकाळी आणि त्याच सकाळी मित्र-मैत्रिणींबरोबर नेमका सिंहगडाचा बेत ठरला होता. शनिवारी मी घरी कधी नव्हे ते खूप कटकट केली, खूप ओरडाआरडा केला. पण वडिल ठाम होते. झालंगेलं विसरून लग्न ठरत नाही तोवर प्रयत्न करावेच लागतात असं त्यांनी मला सांगितलं. आईने, आजीनेही समजावलं. ते सगळेच त्या वेळी मला इतके बिचारे वाटले की एका पॉइंटनंतर मी कधी ’ठीक आहे’ म्हणाले मलाच कळलं नाही.

आणि मग माझ्याच वयाचे सगळे स्वच्छंदी, आनंदी मित्र-मैत्रिणी जेव्हा खडकवासला, सिंहगड अशी मौजमजा करत होते, त्याच वेळेला मी अत्यंत निरिच्छेने एक मुलगा पहायला गेले. ते रहात होते तो भाग नवीन डेव्हलप होत होता. घर पटकन सापडलं नाही. काहीच्या काही डायरेक्शन्स सांगितल्या होत्या.  माझ्या वैतागाने परत डोकं वर काढलं. कसेबसे विचारत विचारत पोचलो एकदाचे. घर अगदी नवीन होतं, नुकतेच शिफ्ट झाले होते ते लोक. दार मुलाच्या आईने उघडलं. त्याचा धाकटा भाऊ पुढच्याच खोलीत पेपर वाचत बसला होता. आम्ही बसेपर्यंत मुलगा बाहेर आला. नमस्कार वगैरे झाले. नवीन लोकॅलिटी, नवीन लोक, शेजारी वगैरे बोलणं चालू असताना मुलाची आई म्हणाली, अरे तिला घर दाखव. मी एव्हाना टोटली निर्विकार मनोभूमिकेत होते. व्हायोलिन, घंटा वगैरे आपल्या बाबतीत काहीही वाजणं शक्य नाही हे मनाने स्वाकारलं होतं. लग्न करताना तडजोडच करावी लागणार आहे हे मी जणू मान्यच केलं होतं. फक्त आधी कोण हरतं?- मी का वडिल याची वाट होती. को-या मनाने मी निघाले त्याच्यामागे घर बघायला. पॅसेजमध्ये एक दार होतं आणि दारावर चक्क उर्मिला मातोंडकरचा ’रंगीला’मधलं ’ते’ उन्मत्त पोस्टर होतं! ते बघताच मला ’चर्र’ झालं. दार बंद होतं, ते उघडण्यासाठी तो एक क्षणभर थांबला. माझी नजर सहज त्याच्या पायांकडे गेली. त्याच्या दोन्ही पायांच्या अंगठ्यांना चक्क लाल नेलपॉलिश लावलेलं होतं!!! I couldn’t believe my eyes!  लग्नाळू वयाचा अक्कल असलेला मुलगा होता ना हा? आवडतात नट्या, पण आता झालास ना मोठा? आणि कसलं पोस्टर लावतोस तू स्वत:च्या खोलीबाहेर? बर याच्या लहान भावाने लावलं असेल असं एक घटका मान्य केलं, तरी हा भाऊ ही अंदाजे माझ्याच वयाचा होता. म्हणजेच ते तसलं पोस्टर ’बाय चॉईस’ लावलेलं होतं. नेलपॉलिश तर आठ-दहा वर्षाची मुलंही लावून घ्यायला लाजतात आणि याच्या पायाला लालेलाललाललाल नेलपॉलिश?? ही कसली आवड? काय प्रकार आहे हा? कदाचित त्या सगळ्यालाच एखादं लॉजिकल उत्तर असेलही, पण त्या क्षणी मात्र मी संपूर्ण हुकले. डोक्यात घण पडायला लागले. काय होतं हे? ही वेळ आली होती माझ्यावर? खरंच इतकी वाईट, इतकी गयीगुजरी होते मी? लग्न म्हणजे तडजोड आलीच हे मान्य होतं, पण अशी, इतक्या लेव्हलची करावी लागणार होती मला? एक डिसेन्ट मुलगाही मला मिळू नये? स्वत:बद्दल कमालीची शरम वाटायला लागली. ते शिक्षण, तो ईगो, ते स्वत:च्या पायावर उभं असणं सगळं केराच्या टोपलीत गेलं. लग्न या प्रकाराचाच तिटकारा येऊ लागला. 

हे मी पाहिलेलं शेवटचं स्थळ!
****
Disclaimer: Fact and fiction are intertwined together in this work.


August 29, 2016

ते एक वर्ष- ९



काही वेगळे अनुभव

मी ऑफिस जॉईन केलं तेव्हा अगदी मोजके लोक होतो आम्ही. पण तीनेक महिन्यांतच कंपनीचं एक मोठं डील झालं आणि खूप मोठ्या प्रमाणात इंजिनियर्सची भरती चालू झाली. त्या काळात टेक्निकल डायरेक्टर जवळपास रोजच इन्टरव्ह्यूज घेत होता आणि रोज किमान एक तरी नवा इंजिनियर जॉइन व्हायला लागला. टीडीला मुली-इंजिनियर आवडत नसत. आपलं प्रोजेक्ट खूप मोठं आहे आणि तिथे वेळकाळ न बघता काम करावं लागेल. मुली अशावेळी काही उपयोगाच्या नाहीत. त्यांच्या कटकटी आणि भानगडी जास्त- असं त्याचं स्पष्ट मत होतं, त्यामुळे मी, रेवा, सुनिथा आणि एचारची अरुंधती वगळता ऑफिसात (माझ्यासाठी) हिरवळच हिरवळ चहूकडे होती! अर्थात सगळे इंजिनियर खालीच बसत आणि आमचा-त्यांचा काहीही संबंध येत नसे. तरीपण खाली एखाद्या मिटिंगला गेलो की, कॉफी आणायला गेले की, ही मुलं वर आली की येता-जाता हिरवळ नजरेला पडतच असे. पण माझा हेतू अगदी शुद्ध होता- तो म्हणजे ऑफिसात येणारी मरगळ, किंवा त्यावेळी जनरलीच मी नेहेमी उदास असे- त्यावर उतारा म्हणून मुलं बघणे आणि दोन घटका टीपी करणे. या मुलांचे पगार सुनिथा आणि नीलेश करत. नंतर खूप जास्त भरती झाल्यावर, मीही काही लोकांचे पगार करू लागले. त्यामुळे त्यांचं नाव, पत्ता, जन्मतारीख, शिक्षण आणि पगार अशी सगळी ’व्हायटल’ इन्फरमेशन माझ्याकडे होती. त्यानुसार माहितीचा पडताळा करणे आणि तो-तो मुलगा समोर आला की त्याची माहिती त्याला फिट बसते की नाही हे बघणे असा माझा साधा सोपा सरळ छंद होता- केवळ ’बघणे’ आणि करमणूक करून घेणे- बास! यापेक्षा जास्त कशाची इच्छाही नव्हती आणि अपेक्षाही. 

मैत्री न होण्याची अनेक कारणं होती. एक तर आमचा काही संबंधच येत नसे. दुसरं म्हणजे, सुरूवातीला तर एकही मुलगा मराठी नव्हता :-( सगळेच्या सगळे साऊथ नाहीतर नॉर्थचे नाहीतर गुज्जूभाय. जणू काही मराठी मुलं शिकतच नव्हती!! तिसरं म्हणजे यातल्या काही मुलांना ’आमचं काम म्हणजे सर्वश्रेष्ठ’ टाईप उगाचच एक गंड होता. एक प्रकारच्या तो-यातच वावरायची ती. मग तर अशी मुलं माझ्या ब्लॅकलिस्टमध्येच जायची. आणि सर्वात महत्त्वाचं कारण म्हणजे, समजा अगदी ओळख जरी झाली, तरी बोलणार काय? आमचं ध्यान दिसायला अजागळ, बोलण्यात (तेव्हा) मितभाषी आणि इन्फिरियॉरिटी कॉम्प्लेक्सच्या पगड्याखाली! त्यामुळे मी आणि माझं बघणं असं निवांतपणे चालू होतं.  

या सर्वाला एकच सणसणीत अपवाद होता. मनु गर्ग!! एकदम क्रश कॅटॅगरी! डील झाल्यानंतर त्याची पोझिशन क्रिएट केली गेली होती. बाकी टिल्लू इंजिनियर्सपेक्षा सिनियर पोझिशनचा आणि टीडीच्या इमिजिएट अंडर होता तो. बाकी इंजिनियर्स त्याला रिपोर्ट करत असत. तो वयानेही माझ्यापेक्षा तीन वर्षांनी मोठा होता. उंच, कुरळे केस, दोन्ही गालांवर खळ्या, एक्स्पिरियन्स्ड असल्यामुळे आलेला आत्मविश्वास आणि एकूणच स्वत:च्या व्यक्तिमत्त्वाची जाण त्याला होती. स्वत:ला एकदम ग्रेसफुली कॅरी करायचा. ’गर्ग’ असल्यामुळे शुद्ध आदबशीर हिंदीत जनरल संवाद साधायचा. आणि त्याचं ’मनु’ हे नावच कसलं गोड होतं! (इथे माझ्या डोळ्यात बदाम असलेली स्मायली आहे! एरवी मी ’मनु’ वगैरे बालीश नावांच्या धारणकर्त्यांवर एक तुच्छ कटाक्ष टाकला असता. पण या मनुसाठी कैपण माफ होतं!) आमच्या एम.डींची केबिन मी बसायचे त्याच्या बरोब्बर समोर होती. मनु त्यांना भेटायला अनेकदा यायचा. वर आला की आवर्जून रेवा-सुनिथाशी बोलायचा आणि मलाही ’हाय’ करायचा आणि आत कामाला जायचा. काम संपवून परत खाली जाताना एक गोऽऽऽड स्माईल द्यायचा. बस इतकंच. त्याला साधं बोलतानाही इतका effortlessly खळ्या पडत असत की मी अत्यंत अजागळासारखी त्यांच्याकडेच बघत असे. एकदाही धड त्याला मला उलट-हाय करता आलं नाही. रेवा आणि अरुंधती इतक्या सहजतेने त्याच्याशी बोलायच्या. माझं मात्र नेहेमीच त-त-प-प व्हायचं! मनु आपल्याशी, चक्क आपल्याशी बोलतोय या जाणीवेनेच माझे डोळे विस्फारायचे. गप्पा काय डोंबल मारणार मी त्याच्याशी? प्रत्यक्ष एम.डींशी बोलतानाही मी कधी फम्बल केलं नाही, पण मनुसमोर मात्र दांडी गुल! त्यामुळे इथेही मी फक्त ’देखादेखी’वर समाधान मानलं. मनुच्या बाबतीत तेही पुरेसं होतं म्हणा! (रम्य आठवणीत रमलेली स्मायली!) 

एव्हाना ऑफिसात काही मराठी मुलंही आली होती. त्यांच्यापैकी अवधूत देशपांडे असं तद्दन मराठी नाव असलेल्या मुलाशी माझी लगेचच मैत्री झाली. खरंच साधा होता अवधूत आणि माझ्याच बसला असायचा. पहिल्यांदा ऑफिसला जाताना खचाखच भरलेल्या बसमध्ये आम्ही भेटलो तेव्हा भलेपणाने त्याने उठून त्याची बसायची जागा मला दिली. इतक्या सज्जनपणाची मला सवयच नव्हती. मला एकदम ’अरे नको कशाला उगाच?’ टाईप वाटलं. पण मैत्री मात्र जमली. सकाळी ऑफिसला जाताना रोज भेट व्हायचीच असं नाही. संध्याकाळी परत जाताना मात्र आम्ही एकमेकांना विचारून निघत असू. ऑफिसमध्ये इन्टर्नल मेसेजेससाठी एक मेसेज प्रोग्राम होता. मला फार भारी वाटायचा तो. (त्यावर मनुला मेसेज टाकून त्याच्याशी आपण भरपूर गप्पा मारतोय असं चिकार डेड्रीमिंग मी करत असे) त्या प्रोग्रामवर अवधूत आणि मी बरेचदा बोलायचो. जनरलच. तो ’खालच्या’ बातम्या मला पुरवायचा. 

कॉफी प्यायला आत्ता येऊ नकोस, मशीनपाशी खूप गर्दी आहे;
रायन आणि आशिषचं आज भांडण झालंय, इकडे वातावरण गरम आहे;
आज तुझी तूच कॉफी पी. टीडीबरोबर मीटिंग आहे;
येतेस का कॉफी प्यायला, तुला परितोषचे भयंकर कपडे बघता येतील;
आज बिस्किटं कोणती आहेत? माझ्यासाठी दोन घेऊन ये प्लीज, तुझ्यासाठी कॉफी तयार ठेवतो;
असे हार्मलेस मेसेजेस असत. 

थोड्याच दिवसांनी अवधूत आणि वेणू अशी जोडी जमली आणि मग आपसूक वेणू माझाही मित्र झाला. वेणू जुन्या लोकांपैकी एक होता. एकदम सिन्सियर आहे- अशी माहिती मला रेवाने पुरवली. बुटका, सावळा, चश्मिस वेणू हॅपी-गो-लकी मुलगा होता. टीडीने खाली इंजिनियर्सचे ग्रूप केले होते. त्यात अवधूत-वेणू यांची एक टीम झाली आणि आमचं त्रिकूट. या दोघांशी ऑफिसातलं गॉसिप मी करू लागले आणि जनरल गप्पाही. हे दोघेही मुंबईचे होते आणि पुण्याला कधीच आलेले नव्हते! याचंही मला नवलच वाटलं होतं. पुण्याला कसे काय लोक येत नाहीत?- हे वाटण्याइतकी मी साधी होते! :-) त्यामुळे पुण्याच्या गप्पा, मुंबईचं ट्रॅफिक, हमारे मराठी लोगोंमें कैसा होता है- हे वेणूला माझ्या आणि अवधूतच्या धन्य हिंदीत समजावणे वगैरेही विषय असत. वेणूला अरुंधतीवरून आम्ही उगाचच छळायचो. बाय द वे, अरुंधती खरंच एक चीज होती. एक तर ती एच.आरची असून खाली सर्व इंजिनियर्सच्या मध्ये बसायची. वर तिचे हेड- विकास सर बसत. एच.आरचे असल्यामुळे त्यांच्यात बरीच ’गुप्त’ चर्चा चालत असे. पण अरुचा आवाज असा होता, की काहीही गुप्त रहातच नसे! J ती क्युबिकलमध्ये बसायची. त्यामुळे ती काय बोलतेय, कोणाबद्दल बोलतेय ते सगळं सगळ्यांना समजत असे. तिचं आणि विकासचं क्षणभरही पटायचं नाही. ते आपले बॉस आहेत, आपण त्यांना दबून वागलं पाहिजे वगैरे तिला मान्यच नव्हतं. त्यामुळे त्यांचे फोनवरचे वादही जगजाहीर व्हायचे. आणि प्लस ती दिसायला एकदम फटाकडी होती. मस्त कपडे घालायची, मस्त रहायची आणि बिनधास्त होती. सर्वांचे डोळे आपोआपच अरुवर काही ना काही कारणानं पडत असतच. तिचं नाव घेऊन वेणूला चिडवलं की सावळा वेणू एकदम गुलाबी व्हायचा. त्यामुळे त्याला चिडवणं हा माझा आणि अवधूतचा आवडता टीपी होता.

एक दिवस अवधूतने फोन करून रेवाला कळवलं की त्याला बरं नाहीये आणि तो तीन-चार दिवस तरी येऊ शकणार नाहीये. मला जरा चुकल्याचुकल्यासारखं झालं. त्या दिवशी वेणूने अगदी आवर्जून मला कॉफीसाठी खाली बोलावलं. मी संध्याकाळी निघायच्या सुमारासही ’निघालीस का?’ वगैरे मेसेज टाकला. मला छान वाटलं. मी पार्ल्यात ज्या परिस्थितीत रहात होते, तिथे आपलं हवं-नको कोणीतरी विचारतंय हेच फार अप्रूपाचं होतं. दुस-या दिवशी निघताना वेणूने मला मेसेज टाकला- ’उद्या लंचला जायचं का सुप्रियात?’ सीप्झ रोडला ’सुप्रिया’ नावाचं एक छान हॉटेल क्विक लंचेससाठी एकदम प्रसिद्ध होतं. चांगलं जेवण, बरेच ऑप्शन्स आणि झटपट सर्व्हिस- ऑफिसातल्या लोकांसाठी एकदम आयडियल. मी सुप्रियात आधी गेले नव्हते कधी, पण रेवा कधीतरी तिथून ऑर्डर करायची, त्याची चव घेतली होती. मला एक दिवस माझ्या बोअरिंग डब्यातून सुटका अनायसेच मिळणार होती. फारसा विचार न करता मी लगेच वेणूला ’चालेल. नो प्रॉब्लेम’ असं कळवून टाकलं. 

दुस-या दिवशी साडेबाराच्या सुमारास मी लंचला बाहेर जाते आहे, जाऊ ना- असं सुनिथाला विचारलं-कम-सांगितलं. तिचा चेहरा बघता तिला ते फारसं पसंत पडलं नाही असं मला वाटलं. खांदे उडवून ती म्हणाली, Ok. But don’t be too late. आमचं लंच मस्त झालं. वेणू was at his courtesy best! रिक्षाने गेलो, आलो, लंचचे पैसेही त्यानेच दिले. मला मुळीच देऊ दिले नाहीत. जेवताना आम्ही आमचं शिक्षण, फॅमिलीबद्दल बोललो. माझी होमसिकनेसची जखम तर सतत भळभळतच असायची. त्यामुळे मीही भरभरून बोलले. ’मुंबई आवडायला लागली का?’ असं त्यानं विचारलं आणि मी विचारात पडले. ’येस ऍण्ड नो’ असं माझं नेहेमीचं पेटन्ट उत्तर दिलं. ’धीरे धीरे पसंद आने लगेगी’ असं तो म्हणाला आणि विषय संपला. आम्ही वेळेत गेलो आणि वेळेत परत आलो. उगाच कोणाला बोलायचा चान्स दिला नाही.
           
त्यानंतर दोनच दिवसांनी वेणूची ऑफिसमधल्या काही सिलेक्टेड लोकांना ईमेल आली- It’s my Mom’s 50th birthday and we are having a small party at home. You are cordially invited. का कोण जाणे, पण ईमेल वाचताच आपण जाऊ नये असं मला तीव्रतेनं वाटून गेलं. तसंही तो शनिवार होता. वेणूच्या आईसाठी मी पुण्याला जाणं रहित करणं शक्यच नव्हतं. संध्याकाळी आम्ही भेटलो तेव्हा त्याला मी सांगून टाकलं. तो जरा खट्टू झाला. त्याने बराच आग्रहही केला. पण मला खरंच शक्यच झालं नसतं.

सोमवारी दुपारी मी, रेवा, सुनिथा आणि अरु लंच करत असताना रेवाने वेणूच्या पार्टीचा विषय काढला.
“मस्त झाली पार्टी. फार लोक नव्हते. आम्हाला वाटलं होतं तू येशील.”
“अगं मी घरी गेले होते, पुण्याला. मी सांगितलं होतं त्याला तसं…”
“हो का? तरीच वेणू थोडा उदास वाटत होता… काय अरु?”
“अरे त्यात काय? तो पूनमला स्पेशल घेऊन जाईल घरी. बरं झालं ती आली नाही ग्रूपबरोबर. नंतर एकटंएकटं जाता येईल म्हणून मुद्दामच गेलीस ना पुण्याला निघून तू? खरं सांग…”

सूर खेळकर असला, तरी हे काहीतरी हुकलंय याचा मला अखेर साक्षात्कार झाला. माझा चेहरा कम्प्लीट गंडलेला दिसत होता. काय बोलत होत्या या? असं काय बोलत होत्या या? कहर म्हणजे सुनिथानेही हात धुवून घेतले.

“Ya, you people go out for lunch dates and coffee and all. So we thought may be you want to meet his Mom alone. But I tell you its always better that it happens in a group for the first time!”

गो आ ऊट फॉर लंच डेट्स??? एकदा गेलो फक्त. कॉफी? ऑफिसात सर्वांसमोर पीत होतो. तेही पाच मिनिटं. हे असं का वळण लागत होतं? मला एकटीने का भेटायचं असेल त्याच्या आईला? Ohh God! लख्ख प्रकाश पडला. मी हादरलेच. आता हे फक्त यांनाच वाटत होतं, का वेणूलाही? मी ताबडतोब त्यांना गप्प केलं आणि प्रश्न विचारायला लागले. वेणू काही बोलला होता का कोणापाशी? स्पष्ट? का सगळं हवेतच चालू होतं? उगाच छळायला? मग एकदाच्या सगळ्या सिरियस झाल्या. रेवा म्हणाली की वेणू काही थेट बोलला नव्हता, पण त्यांना संशय होता. वेणूच्या बोलण्यात बरेचदा माझं नाव असायचं. शनिवारची पार्टीही तो जवळपास कॅन्सल करायला निघाला होता कारण ’सर्वांना’ यायला जमत नव्हतं. हे सर्व म्हणजे एमडी, टीडी आणि मी! बाकी बोलावलेले सगळे जाणारच होते. मी हे ऐकून थंडच पडले. आता मला त्याच्या अनेक प्रश्नांचा रोख कळला. हे असं व्हायला नको होतं यार! माझ्या बाजूने कधीच कधीच असं काही नव्हतं. वेणू माझा मित्र होता फक्त. मी त्याच्याशी मोकळेपणाने बोलत होते, त्याचं असं का झालं होतं? आणि अवधूत? त्यालाही माहित नव्हतं? का त्याने मला कळूनही काही सांगितलं नाही? का? मी या बायकांना बजावलं की मला वेणूत काहीही इन्टरेस्ट नाहीये आणि वेणूने त्यांच्यापाशी काही हिंट दिली तर त्यांनी हे त्याला व्यवस्थित सांगावं आणि सरळ करावं.

मी तडक अवधूतकडे मोर्चा वळवला. त्याचंही लंच झालं होतं. त्याला मेसेज टाकला- ’चल जरा एक चक्कर मारून येऊ. बोलायचंय.’ आता मुंबईच्या तळपत्या उन्हात काय चकरा मारणार दुपारी दोनला? त्याला समजलं की काहीतरी महत्त्वाचं असणार. तो वर आला, तर बरोबर वेणू! मी हबकलेच. पण म्हणलं बरंच झालं. समोरासमोरच होऊन जाऊदे. आम्ही बाहेर पडलो. मी बोलायला सुरूवात केली. 

मी: यावेळी ’कांदेपोहे’ साठी नाव नोंदवून आले अवधूत मी.
अवधूतच्या चेह-यावर एकदम आश्चर्य उमटलं. पण मी सिरियस होते.
वेणू: what’s that? 
अवधूत: मतलब arranged marriage केलिये नाम रजिस्टर किया उसने. कुछ समझा?
वेणू एकदम घाईघाईने म्हणाला, “अरे जल्दी क्या है? तेरेको मिल जयेगा ना कोई. तुम्हारे पसंदका. Arranged marriage कौन करता है इस जमानेमें?
मी: मैं करना चाहती हूं वेणू. और मुझे मुंबई में रहनाही नही है. मुझे पूना में ही रहना है. हमारे कास्ट में का लडका मेरे पिताजी ढूंढेंगे. मुझे ऐसेही शादी करनी है. (मी शब्द फार carefully वापरत होते जेणेकरून त्याला समजेल मला काय म्हणायचंय ते.)
वेणू: और कोई तुम्हे यहां अच्छा लगे तो? (समजलं होतं त्याला!)
मी: यहां कहा? ऑफिसमें? चान्सही नही है वेणू. मैं यहां शादी नही, करियर बनाने आयी हू. अगर मुंबई का लडका मिले तो मेरा नसीब. लेकिन उसको ढूंढना मेरे पिताजी का काम होगा, मेरा नही. मेरा फोकस क्लियर है. तुम दोनो मेरे यहां के फ्रेन्ड्ज हो. तो सोचा बतादू. चलो, lets get back to work.

सुदैवाने वेणू हुशार निघाला. त्यानंतर काही दिवस त्याने माझ्याशी बोलणंच बंद केलं. कामही वाढलं होतं. त्यानंतर काही महिन्यांनी आपोआप बोलायला लागला. तोवर पाणी पुलाखालून वाहून गेलं होतं. अवधूतला मात्र मी बरंच झापलं नंतर. तर तो म्हणे, “मला काय माहित, तुमचं नक्की काय चाललंय ते? वेणू हिंट देत होता. पण नीट काही सांगत नव्हता. मग मी कशाला उगाच पचकून व्हिलन होऊ? तसंही मी नसताना तुम्ही सुप्रियात गेलात. माझी आठवणही काढली नाहीत!”

परत एकदा सुप्रिया! एकंदर तो एक तीस रुपयांचा डबा चुकवण्याच्या नादात केलेलं ते सुप्रिया प्रकरण मला चांगलंच महागात गेलं होतं!
****
Disclaimer: Fact and fiction are intertwined together in this work.

August 10, 2016

ते एक वर्ष- ८



मुंबई – पुणे – मुंबई



एक वर्ष मी मुंबईत राहिले, पण मनाने तिथे कधीच रमले नाही. का कोणास ठाऊक! कदाचित मी जिथे रहात होते ते वातावरण त्याला कारणीभूत असावं. नोकरीच्या ठिकाणी रमले होते, कामही जमत होतं, लोकांशी थोडेफार बंध निर्माण झाले होते. पण नोकरीचे नऊ तास सोडता, पार्ल्यात मला करमतच नव्हतं. तिथे मला सतत उपरं वाटत असे. माझं पुण्यातलं घर आणि माणसं मुंबईत असती तर तीच नोकरी करत मी आनंदाने मुंबईत राहिले असते. पण अर्थातच हा विचार म्हणजे निव्वळ फॅन्टसी होती. त्यामुळे शनिवार उगवला रे उगवला की मी पुण्याला पळायचे. पुण्यात येऊन काही फार ग्रेट कामं असत वगैरे काही नव्हतं. पण ’आपल्या’ घरी यायचं एक वेगळंच सुख मिळायचं. पुण्यातलं घर ’माझं’ होतं, तर पार्ल्यातलं ’तडजोड’. माझ्या रूमीज मला चिडवायच्या, ’इथे मस्त फिरायचं दिलं सोडून सारखी काय पुण्याला पळतेस?’ पण त्यातली एक होती कोल्हापूरची आणि एक सांगलीची. त्यांना दर आठवड्याला घरी जाणं शक्य नव्हतं, मला होतं, म्हणून मी इमानेइतबारे प्रवास करत होते. अर्थात, कोणत्याच वीकेन्डला मी मुंबईत अजिबात राहिले नाही असं नाही. गिरगाव चौपाटी, दादरचं स्टेशनजवळचं मार्केट, मंत्रालयाची भव्य इमारत आणि त्यासमोरच असलेला मुंबईचा हीरो- समुद्र, वांद्र्याचं फुटपाथ मार्केट, व्हीटी स्टेशन अशा काही मुख्य गोष्टी मी दोन-चार weekends ना मुंबईत थांबूनच पाहिल्या. पण तितपतच. 

दर सहा दिवसांनी पुण्याला जायची यातायातच असायची. पण केली मी ती. ’हे आपलं घर नाही’ ही भावना प्रबळ होती. सुरूवातीला आम्हाला ’पास’ सिस्टिम असते याचा पत्ताच नव्हता. माझे वडील बिचारे पंधरा दिवसांचं ट्रेनचं बुकिंग करत असत. मुंबईहून रात्री निघायचं नाही- असं त्यांनी मला बजावलं होतं. त्यामुळे शनिवारी सकाळी ६.०५ची इंद्रायणी आणि रविवारी परत येताना संध्याकाळी ५.२०ची प्रगती असं बुकिंग फिक्स असायचं. मग ऑफिसात किशोरने मला ’पास’चं ज्ञान दिलं. मला सॉलिड आनंदच झाला. अगदीच नाममात्र पैशात लेडीज डब्यातून पास दाखवून प्रवास करता येतो हे माझ्या दृष्टीने फार भारी होतं. मी लगेच वडिलांना कळवून टाकलं आणि पास काढून टाकला. अर्थात, पास का घी देखा था मगर बडगा नही देखा था! वो भी लवकरच देखनेको मिलाच!     

पास काढल्यानंतरच्या पहिल्या शनिवारी मी पहाटे दादरला पोचले. इंद्रायणी आली. आता मी लेडीज पासहोल्डर्सच्या डब्यात दिमाखाने शिरले. आत शिरता शिरताच जाणवलं की इथे प्रचंड गर्दी आहे आणि दादा(ताई)गिरीदेखील! आत शिरते तोवर नेहेमीच्या बायकांनी सर्व बाक भराभरा अडवले. रुमाल, पर्सेस टाकून जागा पकडल्या. विन्डो सीट्स तर बघता बघता भरल्या आणि ट्रेन सुरू होईपर्यंत काही बायका चक्क संपूर्ण बाकावर आडव्या झोपल्यादेखील! तीनही सीट्स अडवून!!! मी आणि कित्येक बायका उभ्याच होतो. पण त्यांना उठवायची हिंमत माझ्यात काय, कोणातच नव्हती. त्या बायका ज्या पद्धतीने एकमेकींशीसुद्धा गुरगुरत बोलत होत्या ते पाहून मी विझलेच! असा थोडा वेळ गेला आणि मग टीसी आला. तो आला म्हटल्यावर या बायका उठल्या आणि काही लकी बायकांना बसायला मिळालं. मला अर्थातच नाही मिळालं. मी नवखी होते. माझी ओळखही नव्हती आणि वशीलाही. मी आपल्या रेग्युलर बावळटपणाने फक्त बघत राहिले. प्रवास चालू राहिला. बायकांची गर्दी दर स्टेशनला वाढतच राहिली. हळूहळू गोंगाटही वाढायला लागला. उभंही धड राहता येत नव्हतं. सगळ्या बायकाच. त्यामुळे बिनदिक्कत धक्काबुक्की करत खाणं इकडून तिकडे पास करणे, स्वत:च इकडून तिकडे जाणे वगैरे प्रकार सुरू होते. पार कर्जत आल्यावर माझ्यावर देवाची कृपा झाली. कर्जतला बराच डबा रिकामा झाला आणि मला बसायला जागा मिळाली. तोवर मेंदू आणि पाय दोन्ही बधीर झाले होते.

दुस-याच दिवशी परत येताना तर आणखीच कहर! ५.२० ला ट्रेन सुटायची. मी ५ वाजेपर्यंत पोचायचे. तशीच गेले. पासहोल्डर्सच्या डभात शिरते तर डबा खच्चून, म्हणजे लिटरली खच्चून भरलेला होता. चार-चार बायका एका बाकावर बसलेल्या होत्या आणि डब्यात अक्षरश: पाय ठेवायला जागा नव्हती. मी थक्क झाले. परत एकदा दोन सीट्सच्या मध्ये उभी राहिले. अशा उभ्या असलेल्या बायकांना बसलेल्या बायकांचे अतिशय तुच्छ कटाक्ष मिळतात. रेल्वे कशी नालायक आहे, क्षमतेपेक्षा कसे पास जास्त दिले जातात, सगळ्यांना कसे पैसे हवे आहेत, कोणीही उठून आजकाल पास काढतं (ही कमेन्ट विशेषत: उभ्यांकडे बघून) असं सगळं जोरजोरात बोलणं कोणाचाही विचार वगैरे न करता चाललं होतं. ट्रेन सुरू झाली. मी परत एकदा उभं रहायची मनाची तयारी केली. एक मुलगेलीशी बाई, स्वत:चं बाळ घेऊन टॉयलेट्स असतात तिथे जवळच वर्तमानपत्रावर बसली होती. तिने मला खूण केली आणि शेजारी बसायला बोलावलं. कदाचित मी एकटीच होते, आणि माझ्या चेह-यावर लॉस्ट लुक होता, म्हणून असेल! मला मात्र तिथे टॉयलेटजवळ बसायचा धीर होईना. मी तिला ’नको, ठीके’ असा हात केला. लगेच दुसरी एक माझ्यासारखीच मुलगी तिथे बसली. प्रवास चालू राहिला. हळूहळू खाऊचे डबे उघडले गेले, पदार्थांची देवाणघेवाण चालू झाली. माझ्याकडेही डबा होता, पण उभ्याने खायचा कसा? आता मात्र मला ती जागा न घेतल्याचा पश्चाताप व्हायला लागला. आधी मला तिथे बसायच्या कल्पनेनेदेखील कसंतरीच होत होतं पण भूक लागल्यावर ती जागाही बरी वाटायला लागली! पोटासाठी माणूस काहीही करायला तयार होतो, नाही? 
    
अर्थात, हे अगदी पहिले प्रवास होते. मी होते संपूर्णपणे अननुभवी आणि पासधारक बायका अगदी मुरलेल्या! त्यांच्यासमोर माझा निभाव लागणं शक्यच नव्हतं. पण नंतर मीही सराईत झाले… धावत जाऊन विन्डो सीट पटकवायला लागले, कल्याणपर्यंत झोपून जाऊ लागले, चौथी सीट उभ्या असलेल्या बायकांना ऑफर करू लागले... वगैरे. पण इतपत प्रगती होण्यासाठी मात्र एका अत्यंत अपमानकारक प्रसंगाला सामोरं जावं लागलं होतं. झालं काय, की एकदा पुण्याहून मुंबईला जाण्यासाठी डब्यात चढले. नेहेमीप्रमाणे गर्दी होतीच. आता काही चेहरे ओळखाचे व्हायला लागले होते. तेव्हा डब्यामध्ये दोन अत्यंत लठ्ठ मुली, ज्यांना obese म्हणता येईल अशा असायच्या. कोणावर कमेन्ट म्हणून नाही, पण खरंच त्या खूप जास्त लठ्ठ होत्या. त्या नेहेमी समोरासमोरच्या विन्डो सीट्स पटकावून बसायच्या. त्यांच्या शेजारी बसायला एकच जागा उरायची. त्यामुळे एरवी बाकांवर चार-चार बायका बसलेल्या, पण यांच्या बाकावर मात्र दोघीच. पण त्या जरा विचित्र होत्या. आपल्या आकारमानाच्या जोरावर भरपूर मवालीपणा करायच्या, आपसातच जोक्स, कमेन्ट्स करायच्या, त्यांना पसंत पडतील अशाच बायकांना हाका मारमारून आपल्याजवळ बसायला बोलवायच्या. त्यामुळे सहसा त्यांच्या शेजारी एखादी अगदीच आजारी, किंवा मूल घेऊन प्रवास करणारी अशी एखादी ’अडलेली’ बाई बसत असे. एकदा मला कुठून बुद्धी झाली कोण जाणे! त्यातल्या एकीच्या शेजारी मी बसले. दुसरी समोरच होती. तिच्या शेजारीही एक मुलगी होती. एरवी चिकटून चिकटून प्रवास करायला लागायचा. त्या मानाने आज मी मोकळी बसलेले होते- या आनंदात असतानाच समोरची दुसरी मुलगी कुठल्यातरी स्टेशनला उतरली. त्या दुस-या जाड्या मुलीच्या डोक्यात काय आलं कोणास ठाऊक! ती झटकन उठली आणि माझ्या शेजारी येऊन मला दाबून बसली! वर, माझ्यावरून विन्डोच्या जाड्या मुलीला म्हणाली, ’आज जरा गंमत बघू गं’! मी अक्षरश: त्या दोन मुलींमध्ये चिरडले गेले होते. हे मला इतकं अनपेक्षित होतं, की मी तिला काही बोलूही शकले नाही. बर, समोरचा बर्थ रिकामा झाल्यावर तो लगेच चार उभ्या बायकांनी पटकावलाच. अख्खा डबा माझे हाल बघून हसत होता… त्यांना काय फुकट करमणूकच झाली ना. आता मी काय करते?- याकडे सर्वांचे डोळे होते. शरीराने मी चिरडले जात होते, मला ठरवून बकरा बनवलं होतं आणि मी मुखदुर्बळ काही बोलूही शकत नव्हते. अशा वेळी कोणीही मदतीला वगैरे येत नसतं. सगळ्या बायका एकतर बघत होत्या किंवा फिदीफिदी हसत होत्या. त्यांना पाहून त्या दोघी जरा जास्तच सैलावल्या. माझ्या दोन्ही बाजूंना त्यांच्या शरीराचे घट्ट किळसवाणे स्पर्श होत होते. अपमानाने मला काही सुचेनासं व्हायला लागलं. खूप वेळाने, मनाची प्रचंड तयारी करून मी शेवटी उठले. ’हौस फिटली गं’ असं त्यातली एक जोरात ओरडली. मी कशीबशी शेजारच्या बर्थपाशी गेले. तिथे तिघीच होत्या. मानेनीच त्यांना मी जागा देण्यासाठी विनवलं. तर त्यांनी चक्क शेजारी त्या दोघींकडे बोट केलं- मला जणू त्या सांगत होत्या- तिथे बस. मग मात्र मी कुठे पाहिलं नाही. सरळ दारात जाऊन उभी राहिले. अपमान सहन होत नव्हता. तेव्हाच ठरवलं की बस, हा असला घाणेरडेपणा परत सहन करायचा नाही. तोंड उघडायचं. मग जे होईल ते होईल. सराईतपणा येण्यासाठी प्रत्येकालाच काही ना काही सहन करावं लागतं. मला हे सहन करावं लागलं. 

…आणि प्रवास चालूच राहिला. शुक्रवारी रात्री मला झोपच येत नसे. गजराचं घड्याळ नव्हतं, मोबाईल नव्हते (त्याकाळी), त्यामुळे सतत दचकून जाग येत असे. पहाटे चारला उठून, पार्ल्याहून पाचची लोकल पकडून दादरहून सहाची ट्रेन घेऊन मी पुण्यात घरी सकाळी दहापर्यंत पोचत असे. आई-वडिलांशी तासभर गप्पा मारल्यावर मग आंघोळ वगैरे. दुपारी आईच्या हातचं जेवण, मग झोप असा अतिशय शांत दिवस जात असे. माझी आई नोकरी करत होती तेव्हा आणि तिला रविवारी सुट्टी नसायची. ती सकाळीच माझ्यासाठी रात्रीचा स्पेशल डबा, आठवड्याच्या खाऊ असं तयार करून जाई. एकही रविवार असा गेला नाही की मी आई जाताना रडले नाही. ’आता मुंबईला जायचं’ या विचाराने गलबलूनच यायचं. वडिल स्टेशनवर सोडायला येत असत. तेव्हाही मी त्यांच्याकडे न बघता झटकन स्टेशनमध्ये शिरत असे. आजीने मला एकदा विचारलं, ’दरवेळी रडतेस, तर जातेस तरी का? एक तर पुण्यात नोकरी शोध, नाही तर रडणं बंद कर आणि आनंदाने जात जा.’ तेव्हापासून मी त्यांच्यासमोर रडणं बंद केलं आणि ट्रेनमध्ये रडायला लागले. लेडीज डबा त्यासाठीच तर होता. ठराविक टोणग्या बायका सोडल्या तर बहुतांश बायका एकमेकींना अबोलपणे का होईना, पण धीर देत असत. प्रत्येक बाई कुठली ना कुठली मजबूरी म्हणूनच तर दुस-या गावी जात होती. तिथे कोण्णी कोण्णाला ’का गं बाई रडतेस?’ असं विचारत नसे. उलट समजून घेत असत. अशाही बायकांचे हृद्य अनुभव आले. ओळखदेख नसताना एकमेकींची विचारपूस होत असे, समजूतीखातर स्वत:चा डबा पुढे केला जात असे, दोन धीराचे शब्द बोलले जात. मी सराईत झाल्यानंतर मीही काही मुलींशी माफक का होईना संवाद साधू शकले, एकदोघींच्या पाठीवर जेन्युइनली हात फिरवू शकले हेच त्या ट्रेनप्रवासाचं समाधान.  
*******

Disclaimer: Fact and fiction are intertwined together in this work.