August 3, 2018

Kia Ora New Zealand- भाग ५


नैसर्गिक चमत्कारांचा प्रदेश- रोटोरुआ



“या नंतर कुठे जाताय?” पहियाहून निघताना आमच्या टॅक्सी ड्रायव्हरने आम्हाला विचारलं.
“रोटोरुआ.”
हे ऐकल्याबरोबर त्याने स्वत:चं नाक धरलं आणि म्हणाला, “इट स्मेल्स लाईक रॉटन एग्ज!”
रोटोरुआ हे न्यु झीलंडच्या नॉर्थ आयलंडमधलं एक महत्त्वाचं गाव. ज्वालामुखीच्या उद्रेकानंतर तयार झालेल्या जमिनीवर रोटोरुआ वसलेलं आहे. रोटोरुआची वैशिष्ट्य म्हणजे उकळणा-या मातीची डबकी, जमिनीखालून हवेत उंच उसळणारी गरम पाण्याची कारंजी आणि गरम पाण्याचे झरे. रोटोरुआ आणि त्याच्या आसपास अनेक मोठी तळी आहेत. ज्वालामुखीच्या उद्रेकामुळे तयार झालेल्या या तळ्यांच्या पाण्यात मोठ्या प्रमाणात गंधक (सल्फर) आहे. गंधकामुळे या पाण्याला एक उग्र वास येतो- सडक्या अंड्यांसारखा! तळ्याभोवतीच्या आसमंतात हा वास पसरलेला असतो. त्याचा खूप त्रास होत नाही, पण त्याचं अस्तित्व सतत जाणवत राहतं.
रोटोरुआत शिरतानाच त्याचा आखीवरेखीवपणा नजरेत भरतो. ’ब्लॉक’ पद्धतीने बांधलेले रस्ते आणि चहू बाजूंनी हिरवळ, फुलं, बागा आणि अर्थातच मोठमोठी हॉटेलं! इथले जे ’स्पा’ आहेत त्यांचा लाभ घेण्याकरता इथे जगभरातल्या पर्यटकांची भरपूर गर्दी असते. या स्पांचं मुख्य आकर्षण म्हणजे शरीरावर इथल्या मातीचं लेपन आणि गरम पाण्याने स्नान. इथल्या काही ठिकाणी जमिनीचा पृष्ठभाग अतिशय नाजूक आहे. अनेक ठिकाणी जमिन खचून खड्डे तयार झाले आहेत. त्या खड्ड्यातल्या मातीत गंधक आणि पृथ्वीच्या पोटातली नैसर्गिक खनिजं मिसळून ’मड पूल्स’ निर्माण झाले आहेत. ही मातीची डबकी पृथ्वीच्या पोटातल्या उष्णतेमुळे सतत उकळत असतात. या मातीत अनेक औषधी गुण असतात असं म्हटलं जातं. या मातीचे लेप शरीराला लावले, तर सांधेदुखी, गुडघेदुखी, त्वचेचे रोग बरे होतात असं म्हणतात. त्यामुळे या स्पांमध्ये पर्यटकांचा सतत ओघ असतो. नैसर्गिक गरम पाण्यांच्या झ-यांचा वापर करून अनेक हॉटेल्समध्ये ’सॉना बाथ’ची सेवाही उपलब्ध आहे.
’तेही पुइआ’ (Te Puia) या भागात ’व्हाकारेवारेवा’ नावाच्या एका जागी ’पोहुटू’ नावाचं एक गरम पाण्याचं कारंजं आहे. हे पृथ्वीच्या पोटातून थेट ३० मीटर झेप घेतं. साधारण दर अर्ध्या तासाने हे कारंजं उडतं. त्यामुळे या परिसरात सतत वाफ येताना दिसते. इथेच माओरींनी शोध लावलेले ’कूकर’ही मुद्दाम पहायला ठेवले आहेत. उकळत्या मातीच्या खड्ड्यात सीलबंद केलेल्या भांड्यात बटाटे, मांस, भात ठेवून द्यायचे. नैसर्गिक उष्णतेमुळे हे पदार्थ आपोआप शिजतात. 

माओरी संस्कृतीत लाकडापासून विविध वस्तू कशा केल्या जात असत हे उलगडून दाखवणारी न्यु झीलंड आर्ट्स ऍन्ड क्राफ्ट इन्स्टिट्युट याच परिसरात आहे. अनेक तरुण इथे लाकूडकामाचं प्रशिक्षण घेतात आणि माओरी कलाकुसर असलेले मुखवटे, बाहुल्या, हत्यारं विकण्याचा व्यवसाय करतात.
इथे जवळच, ’ऍग्रोडोम’ इथे एक ’शीप शो’, म्हणजेच मेंढ्यांचा शो होतो. इथे मेंढ्यांची पैदास केली जाते, त्यांची लोकर काढून अनेक उपयोग केले जातात. वेगवेगळ्या जातीच्या आणि आकाराच्या मेंढ्यांना केंद्रस्थानी ठेवून हे सगळं अतिशय हसतखेळत सांगणारा शो आवडेल असा आहे. त्यानंतर अर्थातच पर्यटकांना ’गिफ्ट शॉप’मध्ये सोडलं जातं, जिथे बहुतेक लोक मनापासून खरेदी करतात हे सांगणे नलगे! याशिवाय, रेनबो स्प्रिंग्ज या नेचर पार्कमध्ये ’रेनबो ट्राऊट’ हा मासा आणि ’किवी’ पक्षी पहायला मिळतो. संध्याकाळी अनेक ठिकाणी माओरी संस्कृती दाखवणारे कार्यक्रम असतात. माओरी संस्कृतीची ओळख, त्यांची भाषा, त्यांच्या चालीरीती, नाच असं सगळं माओरी वेशभूषा केलेले तरुण सादर करतात. खास माओरी पद्धतीचं जेवणही असतं. एखादी संध्याकाळ रिकामी असेल तर या माओरी कार्यक्रमाला जरूर उपस्थित रहावं.   
वायटामो ग्लोवर्म केव्ह्ज
ऑकलंड-रोटोरुआ या वाटेवर रोटोरुआच्या अलीकडे या ग्लोवर्मच्या गुहा आहेत. ग्लोवर्म, अर्थात अंधारात ’ग्लो’ म्हणजेच चमकणारा एखाद्या डासाच्या आकाराचा किडा फक्त न्यु झीलंडमध्ये सापडतो. वायटामो केव्ह्ज या चुनखडीच्या गुहा आहेत. कित्येक लाख वर्षांपूर्वी, न्यु झीलंडचा भूभाग समुद्रातच बुडालेला होता तेव्हापासून त्या तयार होत होत्या. गोंडवन शिफ्टमुळे जेव्हा न्यु झीलंड पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर आला, तेव्हा या गुहांमध्ये समुद्राचं पाणी शिरून अनेक चिरा, फटी तयार झाल्या. पाण्यामुळे चुनखडीचे वेगवेगळ्या आकाराचे थर तयार झाले आणि जन्माला आली काही सुंदर शिल्प (stalactites and stalagmites). वायटामो केव्ह्जमधली शिल्पदेखील अप्रतिम आहेत. आमच्या वाटाड्याने सांगितलं, की एक सेंटीमीटर चुनखडीचा थर तयार व्हायला काही लाख वर्ष लागतात. इथे जमिनीच्या पोटात असे कित्येक थर तयार झाले होते, त्यांच्या नैसर्गिक रचना पाहताना डोळ्यांचं पारणं फिटलं. ते डोळ्यात साठवत असतानाच आमच्या वाटाड्याने आम्हाला एका खोल गुहेत नेलं. चर्चेसमध्ये असते, तशी उतरत्या झुंबरांसारखी रचना या जागी झाली आहे, म्हणून या गुहेचं नाव आहे ’कथीड्रल’. आमच्या वाटाड्याने इथे थांबून एकेका शिल्पाचं वैशिष्ट्य, त्याचा कोन, त्याचा आकार समजावून सांगितला. माना वर करकरून आम्हीही ते सौंदर्य डोळ्यात साठवलं. इथे एक गंमतीशीर प्रथा आहे. प्रत्येक गट इथे एकेक गाणं म्हणतो. गुहेला खोली असल्यामुळे इथे आवाज छान घुमतो. शिवाय, चर्चेसमध्ये ’कॅरोल्स’ गायची पद्धतही आहेच. आमच्या आधीचा सगळा गट कोरियन होता, त्यांनी तिथे कोरियन राष्ट्रगीत गायलं. आमच्या गटात अनेक देशांतले लोक होते, त्यामुळे सगळ्यांना येईल असं कोणतं गाणं गायचं हे आठवत असताना कोणीतरी म्हणालं, ’’हॅपी बर्थडे’ सॉन्ग म्हणूया’. आमचा वाटाड्याही खिलाडूपणाने म्हणाला,’चालेल, आज माझाच वाढदिवस आहे असं समजूया’. मग आम्हीही त्याचं नाव घालून, मोठ्या आवाजात ’हॅपी बर्थडे’ सॉन्ग गायलं आणि टाळ्याही वाजवल्या. खूपच मजेशीर अनुभव होता तो.
यानंतर वाटाड्याने आम्हाला ते ’ग्लोवर्म्स’ जवळून दाखवले. दमट, अंधा-या जागी या किड्यांची पैदास होते. वायटोमो केव्ह्ज हे या ग्लोवर्म्सकरता अगदी आदर्श स्थान. हे किडे एखाद्या दिव्यासारखा स्थिर प्रकाश देतात. गुहेतले इतर किडे याच प्रकाशाकडे आकर्षित होतात. ग्लोवर्म्सना या दिव्याखाली वडाच्या पारंब्यांसारख्या tentacles असतात ज्या अंधारात दिसत नाहीत. किडे जेव्हा ग्लोवर्मकडे झेपावतात, तेव्हा ते या पारंब्यांमध्ये अडकतात आणि ग्लोवर्म्सचं भक्ष्य होतात. वायटामो केव्ह्जमधले ग्लोवर्म्स बघण्याकरता होडीने जावं लागतं. (ग्लोवर्म्सच्या अंगावर प्रकाश पडला, तर ते बुजतात आणि विझतात. परत प्रकाशमान व्हायला बराच वेळ जातो. त्या दरम्यान अन्न न मिळाल्यामुळे त्यांचा अंतही होऊ शकतो. त्यामुळे ग्लोवर्म्स बघताना फोटो काढायला मनाई आहे.)
होडी जिथे होती, तिथे अगदी अंधुक प्रकाश होता. वाटाड्याने आधीच सूचना दिल्याप्रमाणे सर्वांचे मोबाईल आणि कॅमेरे बंद होते, एकमेकांशीही कोणी बोलत नव्हतं. नि:शब्दपणे एकेक करून आम्ही होडीत बसलो. दोराच्या सहाय्याने वाटाड्याने होडी पुढे न्यायला सुरूवात केली. आता नजरेसमोर मिट्ट काळोख होता. डोळ्यात बोट घातलं तरी समजणार नाही इतका काळोख. शेजारी, मागे सगळीकडे माणसं होती, पण पाण्याच्या ’चुबुक चुबुक’ आवाजाखेरीज एकही आवाज नव्हता. संपूर्ण शांतता आणि काळाभोर अंधार यांची शहरी माणसाला आता सवय कुठे आहे? एक क्षण मुळापासून भीती वाटली... आणि पुढच्याच क्षणी डोळ्यासमोर चमकले ते अद्भुत ग्लोवर्म्स… एक नाही, दहा नाही, तर शेकडो, हजारो… आता चहूबाजूला, जिथे पाहू तिथे एक सुंदर प्रकाशाचा ठिपका होता. काही ठिपके अगदी गच्च, एकाशेजारी एक होते, काही एकएकटे होते, काही जवळ होते, काही लांब होते, पण जिथवर नजर जाईल तिथे मनाला आश्वस्त करणारे ते निसर्गाचे दिवे उजळलेले होते. होडी हळूहळू पुढे जात होती, आणि प्रत्येक वळणावर सुंदर प्रकाशाचे ठिपके आमचं स्वागत करत होते. एखाद्या परीकथेत वर्णन केलेलं असतं, तसाच होता तो प्रवास. अविश्वसनीय, अकल्पित, स्वप्नवत, शब्दांच्या पलीकडला.         
होडीतला प्रवास संपला, आम्ही परत उजेडात आलो. हळूहळू उतरलो, बाहेर आलो, पुढच्या प्रवासाला लागलो. बराच वेळ कोणीच कोणाशी काहीही बोललं नाही. ’किती वेगळा अनुभव होता हा’ हेही नाही. काही क्षण फक्त अनुभवण्याचे असतात. त्यांचं वर्णन करायला जावं, तर असं लक्षात येतं की इथे शब्दांची सद्दी संपली आहे. ग्लोवर्म्स पाहून थेट हृदयातच लक्ष लक्ष दिवे उजळले होते. त्या नंतर बोलण्यासारखं उरलंच काय होतं? 
क्रमश: 

(मेनका प्रकाशनच्या ’मेनका’ या मासिकाच्या जून २०१८ च्या अंकात हा भाग प्रकाशित झालेला आहे)
 


July 2, 2018

Kia Ora New Zealand- भाग ४



प्रवासातलं खाणं: काय, कुठे, कसं?

कोणत्याही प्रवासाला निघताना प्रत्येक प्रवाशाला दोन प्रमुख चिंता असतात- पहिली म्हणजे, ठरवल्याप्रमाणे स्थलदर्शन होईल ना? आणि दुसरी म्हणजे- तिथे खायची-प्यायची आबाळ तर होणार नाही ना? आपण स्वतंत्रपणे, आपले आपणच प्रवासाला जाणार असू, तेही परदेश प्रवासाला, तर प्रवास संपूर्ण पार पाडेपर्यंत ह्या दोन्हींची टांगती तलवार सतत आपल्या डोक्यावर असते- जास्त करून खाण्याची. प्रवास म्हणजे चैन; प्लॅन करून, विचार करून करण्याची गोष्ट. मग त्यात खाण्या-पिण्याची नीट सोय व्हायलाच हवी, नाही का? भारतात आपण कुठेही गेलो, तरी दोन वेळेला व्यवस्थित काही ना काहीतरी खायला मिळेलच याची खातरी आपल्याला असते, कारण आपला देश आपल्या ओळखीचा असतो. परदेशात सगळंच नवीन. त्यामुळे अनिश्चितता असते. पण नमनाला घडाभर तेल ओतून झाल्यानंतर आता सांगते, की न्यु झीलंडमध्ये फिरताना खाण्या-पिण्याची चिंता बाळगायचं मुळीच कारण नाही!
’सकाळची न्याहारी राजासारखी, दुपारचं जेवण सामान्य माणसासारखं आणि रात्रीचं जेवण भिका-यासारखं करावं’ असा एक सुविचार आपण अनेकदा ऐकलेला असतो. एरवी आपल्याला हा सुविचार पाळायला जमला नाही, तरी प्रवासामध्ये मात्र हा सुविचार आम्ही १००% राबवतोच. आम्ही आमच्या एजंटला सांगून मुद्दाम अशी हॉटेलं निवडली, जिथे ब्रेकफास्टची सोय आहे. न्यु झीलंड हा प्रवासी-स्नेही देश असल्यामुळे बहुतांश वेळा सर्व चांगल्या प्रवासी हॉटेलांमध्ये ब्रेकफास्टची सोय होतीच. हॉटेलच्या भाड्यात ब्रेकफास्टचे पैसे घेतलेलेच होते. हे अत्यंत सोयीचं असतं आणि श्रेयस्करही. भाड्यात नाश्त्याचे पैसे इन्क्ल्युड केलेले नाहीत, पण ब्रेकफास्टची सोय आहे- अशी हॉटेलंही चालतात. महत्त्वाचं काय, की नाश्त्याची सोय हवी! राजासारखी न्याहारी करण्याचे फायदे असे, की सकाळी सकाळी रेस्तरां शोधत फिरावं लागत नाही; सहसा ब्रेकफास्ट कॉंटिनेंटल असल्यामुळे फळं, दूध, ज्युसपासून अनेक पदार्थांची व्हरायटी आपल्याला भरपेट खायला मिळते आणि त्या नंतर स्थलदर्शनाच्या तीन-चार तासात पोटाची चिंता रहात नाही. दोन-तीन वेळा आम्ही भल्या सकाळी ७ वाजता वगैरे बाहेर पडणार होतो. इतक्या सकाळी नाश्ता करण्याइतकी भूक तर नसते. अशा वेळी आम्ही आदल्या रात्री ’पॅक्ड ब्रेकफास्ट’ची सोय होईल का असं विचारलं होतं. ही फार मस्त सोय होती. एक सॅन्डविच (व्हेज अथवा नॉन-व्हेज), एक फळ, एक योगर्ट, एखादा ज्युस, एखादं बेगल अशी भरगच्च पिशवी हसतमुखाने सकाळी सकाळी आमच्या हातात पडली. मग आमच्या सोयीने, आमच्या वेळेनुसार आम्ही वाटेत नाश्ता केला. एकदा एका हॉटेलच्या ब्रेकफास्ट स्प्रेडमध्ये चक्क ’पोहे’ होते. आधी विश्वासच बसला नाही- हे नक्की पोहेच आहेत? आम्ही एकमेकांकडे साशंक नजरेने पाहत असताना, ’हो, ते आपले बटाटे पोहेच आहेत’ असं मराठीतून सांगायला एक छानसा विशीतला, चक्क डोंबिवलीकर मुलगाच हजर झाला! तो तिथे हॉटेल मॅनेजमेन्ट शिकत होता. सध्या त्याची ’किचन’मध्ये काम करायची पाळी होती. पोह्यांचं रहस्य असं होतं, की त्या दिवशी पहाटे चाळीस मुंबईकरांचा चमू तिथून नाश्ता करून गेला होता. खास त्यांच्याकरता केलेले ते पोहे होते! त्यावर आमचंही नाव होतं तर! ’दाने दाने पे लिखा है खानेवाले का नाम’ असं म्हणत ब्रेड रोल बाजूला ठेवून आम्ही आनंदाने दाणे घातलेल्या पोह्यांवर ताव मारला हे सांगणे न लगे!
न्यु झीलंडमधलं स्थलदर्शन आम्ही बसने केलं. त्या त्या शहर किंवा गावाच्या सिटी सेंटरहून जवळपासची पर्यटनस्थळं दाखवायला एक दिवसीय सहलींच्या बसेस निघतात. साधारणपणे सकाळी ७ ते ८ च्या दरम्यान या बसेस निघतात. दुपारी १२ च्या सुमारास ’लंच स्टॉप’ असतो. हा लंच स्टॉप कधी एखाद्या कॅफेतच असतो, जिथे अनेक पदार्थांची व्हरायटी आपल्याला मिळते; कधी गावातल्या एखाद्या चौकात सोडतात आणि जेवायला वेळ देतात. न्यु झीलंड ही युरोपियन कॉलनी असल्यामुळे या चौकात ’मॅक्डोनाल्ड्स’, ’पिझा हट’, ’सबवे’ यासारखी ओळखीची अनेक क्षुधाशांतीगृह असतात. काही स्थानिक रेस्तरां आणि कॅफेजही असतात. बर्गर, पिझा, सॅन्डविच, ’क्विश’ हा तिखट केकसारखा प्रकार असे इथे खायला मिळतात. आवर्जून नमूद करण्यासारखी गोष्ट म्हणजे यापैकी प्रत्येक रेस्तरांमध्ये किमान एक तरी शुद्ध शाकाहारी पदार्थ असतो. त्यामुळे शाकाहारी लोकांची मुळीच गैरसोय होत नाही. चिकन आणि रेड मीटच्या पदार्थांची तर रेलचेल असते. डेझर्टकरता अनेक चवींचे भलेमोठे मफिन्स आपली वाटच पहात असतात. त्यामुळे जेवणाचा शेवट गोड होतो. तिथेच व्यवस्थित बसून जेवता येतील अशी रेस्तरांही असतात. एशियन कुझिन, इंग्लिश पद्धतीचं जेवण देणारी आणि भारतीय रेस्तरांही ठिकठिकाणी दिसतात. भारतीय म्हणजे, पंजाबी हॉटेलं! पण जीरा राईस, दाल फ्राय, पनीर माखनी हवी असेल, तर तो पर्याय अगदी सहज उपलब्ध आहे.
आम्ही जिथे जिथे राहिलो, तिथे नाश्त्याची सोय होती. आम्ही कॉंटिनेंटल न्याहारी करून निघायचो, दुपारी वर लिहिलं तसं क्विच लंच आम्ही करायचो. रात्री मुक्कामाला परत आपल्या हॉटेलात आलं, की देखील अनेक पर्याय उपलब्ध होते. अनेक हॉटेल्सच्या खोल्यांमध्ये मायक्रोवेव्हची सोय होती, अनेकदा चक्क गॅस टॉपचीही सोय होती. मी भारतातूनच मॅगी, सूप्स, रेडी टु इट उपमा, खिचडी अशी काही पाकिटं नेली होती. (विमानतळावर प्रवेश करताना ही रीतसर डिक्लेअरही केली होती.) कधी आम्ही रात्री अशा पद्धतीचं जेवलो. कधी भारतीय रेस्तरांमध्ये गेलो. आमच्या सगळ्याच हॉटेल्सच्या जवळ किमान एक तरी सुपरमार्केट होतं. कधी आम्ही तिथून कच्चा माल आणून हॉटेलच्या खोलीत वन-डिश-मील्स रांधून खाल्ले. इथे एक पर्सनल टिप देते- हॉटेलमध्ये स्वयंपाक करायचा प्लॅन असेल, तर इथूनच थोडं मीठ आठवणीने न्या. मी ते न्यायला विसरले, त्यामुळे मला एकदम ४०० ग्रॅम मिठाचा डबा विकत घ्यावा लागला! तिथे मारवाडी नसल्यामुळे, ’दे की एक डॉलरचं मीठ’ असं मला सांगता आलं नाही आणि उगाचच मिठाचं वजन बाळगावं लागलं. न्यु झीलंडमध्ये प्रदूषणविरहित हवा असल्यामुळे दिवसभर फिरलं, तरी दमायला होत नाही. शिवाय त्या लोकांचा दिवस लवकर सुरू होऊन लवकर संपतो. दिवसभराच्या सहली संध्याकाळी सहाला संपतातही. त्यामुळे हॉटेलच्या जवळपास हिंडायला, चक्कर मारायला, स्वयंपाक करायला भरपूर वेळ मिळतो. रोज तेच तेच जेवण्यापेक्षा ही रोजची व्हरायटी पोटालाही मानवते.
खायची कोणतीही आबाळ होत नसली, तरी ’प्यायची’ मात्र होते! म्हणजे- चहा-कॉफीची! इथे चहा म्हणजे टंपरभर गर्रम पाण्यात एक टी बॅग आणि त्यात चक्क फ्रीजमधलं गारढोण दूध घालतात! साखर वरून! चहाला काही ’चहापण’च नसतं! कॉफी अशीच, शिवाय प्रचंड कडू. यावर उपाय म्हणजे दूधविरहित- अर्थात ब्लॅक टी पीणे. तो जरा तरी सुसह्य असतो. पण पाणी-दूध-चहापत्ती-साखर याचा जो ’अमृततुल्य’ उकाळा असतो तो कुठेही मिळत नाही, अगदी भारतीय रेस्तरांमध्येही! त्याची थोडीफार भरपाई करतं हॉट चॉकलेट! हे मात्र गरमागरम असतं आणि गोडही. तिथल्या गार हवेत प्यायला ते छानही वाटतं.
न्यु झीलंड अनेक प्रकारच्या माशांकरता नावाजलेलं आहे. स्क्विड, ट्राऊट, माशांची अंडी या आणि अशा अनेक प्रकारांवर लोक ताव मारतात. ’फिश ऍन्ड चिप्स’ हा इथला लाडका पदार्थ. पण आम्हाला काही तो फारसा आवडला नाही. मला वाटतं त्याची चव डेव्हलप व्हायला हवी. इथले दुधाचे पदार्थही सरस असतात. समस्त न्यु झीलंडकर ज्याचं सतत कौतुक करत असतात ते ’होकीपोकी आईसक्रीम’ आणि इतर कोणतंही आईसक्रीम कितीही थंडी असली तरी खावंच. तसंच, सर्व प्रकारची चॉलकेट्सही अगदी मुद्दाम खावीत अशी असतात.
रोज उठून ’काय खाऊ?’, ’कुठे खाऊ?’, ’केव्हा खाऊ?’, ’कुठे खाऊ?’ या प्रश्नांना तोंड द्यायला आपल्याला मुळीच आवडत नाही. आपली सगळी धडपड दोन वेळेला पुरेसं, सकस अन्न खायला मिळावं यासाठीच तर चाललेली असते, नाही का? त्यामुळे प्रवासात तरी हा प्रश्न नको अशी आपली इच्छा असते. न्यु झीलंडमध्ये फिरताना हा पोटाचा प्रश्न एकदाही छळत नाही. भरल्या पोटाने आणि त्यामुळेच भरल्या मनाने आपण न्यु झीलंडचा पुरेपूर आनंद घेऊ शकतो.
क्रमश:

(हा लेख ’मेनका’च्या मे, २०१८ अंकात प्रकाशित झालेला आहे)

June 4, 2018

Kia Ora New Zealand- भाग ३



बे ऑफ आयलंड्ज
न्यु झीलंडचे ढोबळमानाने दोन भाग होतात- नॉर्थ आयलंड आणि साऊथ आयलंड. या नॉर्थ आयलंडचं  सर्वात उत्तरेचं टोक म्हणजे बे ऑफ आयलंड्ज. ’पहिया’ हे इथलं मोठं गाव. पहियापासून जवळ एक ऐतिहासिक महत्त्वाचं ठिकाण आहे- ’वैतांगी ट्रीटी ग्राउन्ड्ज’. या ठिकाणी मूलनिवासी माओरी आणि इंग्रज यांच्यामध्ये तह झाला होता. या तहाचीही एक कथाच आहे. न्यु झीलंडच्या भूमीवर चौदाव्या शतकापासून माओरी नावाचे मूलनिवासी इथल्या छोट्या छोट्या बेटांवर टोळ्या करून रहात होते. त्यांच्यात सतत टोळीयुद्धही सुरू असत. हे माओरी ’कनू’, म्हणजे लाकडी होड्या करण्यात निष्णात होते आणि शिकारीतही. पण, त्या व्यतिरिक्त समाज म्हणून ते अप्रगत होते.
सतराव्या शतकापासून ऑस्ट्रेलियाहून समुद्रात मुशाफिरी करताना डच, फ्रेंच आणि इंग्रज यांना न्यु झीलंडची भूमी सापडली आणि तिचा मोह पडला. इथली समृद्ध आणि कोणाचीच सत्ता नसलेली भूमी सर्वांनाच हवीहवीशी वाटायला लागली. इंग्रजांना राणीच्या नावाने वसाहती कशा निर्माण करायच्या आणि मूलवासियांकडून भूमी कशी गिळंकृत करायची याचा सर्वाधिक अनुभव होता. त्यांनी एका बाजूने माओरींना फ्रेंचांविरुद्ध युद्ध जिंकून दिली, तर दुस-या बाजूने त्यांच्या मिशन-यांनी शांततेसाठी स्वत:ची गरज पटवून दिली. अखेरीस १८४० मध्ये इंग्रजांनी माओरींबरोबर एक तह केला. या तहावर जिथे सह्या केल्या ती जागा म्हणजे वैतांगी ट्रीटी ग्राउंड्ज. या तहांतर्गत इंग्रजांना माओरींची जमिन आपल्या नावे करण्याची, त्यावर वसाहती निर्माण करायची परवानगी दिली गेली होती. या तहाची कलमं आणि त्याचे परिणाम माओरींना समजायला जरा वेळ लागला. आपली जमिन बळकावली जाते आहे हे जेव्हा माओरींच्या लक्षात आले, तेव्हा इंग्रजांबद्दल त्यांचा भ्रमनिरास झाला आणि परत एकदा लढाया सुरू झाल्या. इंग्रजांनी आपल्या अनुभवाच्या बळावर, कधी रक्त सांडून, तर कधी पैसे देऊन या लढाया थोपवल्या. अखेरीस हळूहळू, न्यु झीलंड ही इंग्रजांची वसाहत झाली.
एका माओरी गाईडने तो परिसर हिंडता हिंडता हा इतिहास आम्हाला सांगितला. हा परिसर अतिशय सुंदर आहे. समोरच निळाशार समुद्र, मोकळ्या मैदानावरची अल्हाददायक हवा, फर्न आणि इतर झाडांची हिरवाई- इंग्रजांना या जागेचा मोह का पडला असेल याचं प्रत्यक्ष उत्तरच मिळत होतं! आज  न्यु झीलंडमध्ये युरोपियन/ ब्रिटिश वंशाची लोकसंख्या सर्वाधिक आहे, त्यानंतर नंबर लागतो तो माओरींचा. सर्व माओरी आधुनिक आहेत, न्यु झीलंडच्या मुख्य प्रवाहात मिसळले आहेत. इंग्रजांमुळे न्यु झीलंडची प्रगती झाली यात वादच नाही. पण आपल्या पूर्वजांच्या अज्ञानाचा कसा गैरफायदा घेतला गेला हे सांगताना त्या गाईडच्या मनाला यातना होत असतील का, असा प्रश्न मला उगाचच पडला.
होल इन द रॉक
अठराव्या शतकात कॅप्टन रॉस हा एक साहसी इंग्रज न्यु झीलंडच्या आसपास बोटीने भरपूर फिरला. अनेक छोट्या बेटांचा त्याने शोध लावला. त्याच्या सन्मानार्थ, इथल्या एका बेटाचं नावच ’रॉस आयलंड’ आहे.  पहियाहून या रॉस आयलंडला बोटीने जाता येतं. त्याच बोटीने समुद्रात पुढे गेल्यावर ’होल इन द रॉक’ नावाचा एक जबरदस्त नैसर्गिक चमत्कार दिसतो.
समुद्रात उभे असलेले छोटे डोंगर आणि खडक अनेक शतकं समुद्री वा-यांना तोंड देत असतात. लाटा आणि वारा यांमुळे या डोंगरांची झीज होते आणि ते समुद्रात कोसळतात. वा-यामुळे असंच एक भलंमोठं ’भोक’ या समुद्रातल्या एका डोंगराला नैसर्गिकपणे पडलेलं आहे. त्याला ’भोक’ असं म्हणत असले, तरी ते तब्बल ६० फूटांचं आहे! इथे बोटीनं जाणं हा फारच मस्त अनुभव होता. त्या वेळी भन्नाट गार वारं सुटलं होतं. ’होल’ लांबूनही दिसत होतं, पण वा-यामुळे डेकवर बसणंच काय, उभं राहणंही मुश्किल होतं. आमच्या बोटीच्या चालक बाईने वाटेत जाताना आम्हाला खूप डॉल्फिन्सही दाखवले. आपापली नाकं वर काढून, इकडून तिकडे सुळ्ळकन जाऊन, माफक उड्या मारून आम्हाला अनेक डॉल्फिन्सनी सुखद दर्शन दिलं. आणि मग ख-या अर्थाने दिसलं ते ’होल इन द रॉक’. 

खूपच जवळ होतो आम्ही त्याच्या. निसर्गाचा चमत्कार पाहताना क्षणभर आम्ही स्तब्ध झालो. हे ’होल’ ब-यापैकी मोठं असल्यामुळे बोट त्याच्यातून आरपार जाऊ शकते. ’होल’मधून जात असताना तुमच्या डोक्यावर जर वरच्या खडकातून पाणी पडलं तर तुम्ही खरे भाग्यवान असंही समजलं जातं. पण आम्ही तिथे पोचलो, तेव्हा नेमकी भरती होती. त्यामुळे चालक बाईने कोणताही धोका न पत्करता होलमधून बोट न नेण्याचा निर्णय घेतला. आम्हाला आमचं भाग्य आजमावता आलं नाही. अर्थात, न्यु झीलंडसारख्या सुंदर देशात फिरत होतो, म्हणजे आम्ही भाग्यवान होतोच. तरी आपल्या भाग्याचा खुंटा सतत हलवून खातरी करायची स्वाभाविक इच्छा आपल्याला असतेच ना! पण ते काही होऊ शकलं नाही. अखेरीस, हळहळतच, आम्ही मागे फिरलो.
केप रिंगा (Cape Reinga)
केप रिंगा हे न्यु झीलंडचं उत्तरेचं टोक. आपल्याला नद्यांचे संगम परिचित आहेत, पण केप रिंगा या टोकापाशी दोन समुद्रांचा ’संगम’ होतो. डावीकडे ऑस्ट्रेलिया आणि न्यु झीलंडच्या मध्ये असलेला तास्मान समुद्र आणि उजवीकडे प्रशांत महासागर. अत्यंत निसर्गरम्य जागा आहे ही. इथे एका बाजूला समुद्रावरून वेगाने वाहणा-या वा-यामुळे किना-यावरची रेती उडून महाकाय वाळूच्या टेकड्या तयार झाल्या आहेत. या वाळूच्या टेकड्या इतक्या मोठ्या आहेत, की त्यावर ’सॅन्ड बोर्डिंग’ म्हणजेच वाळूवरून सरकत खाली येण्याचा खेळ खेळता येतो! या टेकड्या एका बाजूला, दुस-या बाजूला निमुळता होत होत समुद्रातच विरघळून जाणारा डोंगर आणि समोरच्या बाजूला निळ्या रंगाच्या अनेक छटांचे फेसाळते दोन समुद्र दिसतात. ही जागा आणखीनच रोमॅंटिक वाटते ती इथे उभ्या असलेल्या दीपस्तंभामुळे. केप रिंगा हे अतिशय मोक्याच्या ठिकाणी आहे. इथून मालवाहतूक करणा-या जहाजांची सतत ये-जा सुरू असते. त्यांच्यासाठी पथदर्शी म्हणून हा दीपस्तंभ १९४१ पासून उभारलेला आहे. सौर उर्जेवर चालणारा हा दीपस्तंभ रात्री दर १२ सेकंदांनी प्रकाशाचा झोत समुद्रात सोडतो. 


आम्ही ज्या दिवशी इथे भेट दिली त्या दिवशी हवा काहीशी ढगाळ होती. पावसाची अगदी बारीक भुरभुरही अधूनमधून होत होती. डावीकडे आक्रमक आणि उसळणारा तास्मान समुद्र, उजवीकडे त्याला आपल्यात सामावून घेणारा धीरगंभीर प्रशांत महासागर आणि मधोमध उठून दिसणारा दीपस्तंभ यांचं मनाला शांतवत नेणारं दृश्य दिसत होतं. या मंत्रमुग्ध करणा-या वातावरणात भर घातली एका माओरी श्रद्धेने. 



समुद्रात झेपावणा-या डोंगरावर पायथ्याजवळ एकच एक झाड उभं आहे. त्याचं नाव आहे- ’द एन्शन्ट सर्व्हायव्हर’. इथे समुद्री वारं सतत वहात असतं. इथे सुपीक माती नाही, आहे ती फक्त रेती. झाडं रुजण्याकरता आणि उगवण्याकरता कोणतीही अनुकूल परिस्थिती नसतानाही हे एकच झाड मात्र चक्क एका खडकावर तग धरून आहे. म्हणूनच माओरींकरता हे झाड अतिशय महत्त्वाचं आहे. माओरींचा असा समज आहे, की मृत्यूनंतर माओरींचा आत्मा या ठिकाणी येतो. इथे, या एकुलता एक झाडाची मुळं धरून तो आत्मा समुद्रात प्रवेश करतो आणि समुद्र मार्गाने प्रवास करत त्याच्या मूळ ठिकाणी बाहेर पडतो. त्यानंतरच तो आत्मा त्याच्या पुढच्या प्रवासाला जातो. प्रत्येक आत्म्याचा प्रवास निर्विघ्न व्हावा म्हणून माओरींकरवी इथे अनेकदा मोठ्या प्रमाणात मोक्ष विधीही होतात. गंमत बघा… आपली अशी समजूत आहे की समुद्राखाली ’पाताळ’ आहे; स्वर्ग जर ’वर’ असेल, तर नरक ’खाली’ आहे. थोडक्यात सांगायचं, तर सगळ्या पुण्यवान, शुद्ध गोष्टी ’वर’, तर पापी लोकांचं स्थान ’खाली’. पण आपल्याला नकोशा असणा-या याच पाताळाद्वारे माओरींना मात्र मोक्ष मिळतो! प्रत्येक धर्मात, पंथात अनेकदा अशा आपल्या धारणांपेक्षा अगदी विरुद्ध समजूती असतात! पण त्या समजून घेताना मात्र मजा वाटते, नाही का?  
बे ऑफ आयलंड्जच्या या छोट्या सहलीत आम्ही थोडा इतिहास जाणून घेतला, निसर्गाच्या सौंदर्यावर लुब्ध झालो आणि आम्हाला माओरींच्या आयुष्यात डोकावण्याची संधीही मिळाली. कोणत्याही घाई आणि गजबजाटाविना गेलेले हे दोन दिवस अपार समाधान देणारे होते. आता वेध लागले होते आणखी एका नैसर्गिक चमत्काराच्या प्रदेशाचे- रोटोरुआचे.
क्रमश: