April 4, 2018

किआ ओरा न्यु झीलंड! भाग-१



पूर्वतयारी
केल्याने देशाटन, पंडित मैत्री, सभेत संचार ।
शास्त्र, ग्रंथ विलोकन, मनुजा चातुर्य येतसे फार ।।
अशी एक आर्या आहे. यातली पंडित मैत्री, सभेत संचार आणि शास्त्र ग्रंथ विलोकन करणं काही आमच्यासारख्या सामान्यांना शक्य नाही. त्यामुळे चतुरपणा येण्याकरता त्यातल्या त्यात आम्हाला करण्यासारखं आहे ते देशाटन. जे आम्ही जमेल तसं जरूर करतो. त्या प्रमाणे २०१७ साली दिवाळीच्या सुट्टीत परदेशवारी करायचं असं निश्चित झालं होतं. जायचं कुठे हे ठरवायचं होतं.
युरोपला नक्की जायचं नाही, हेही ठरलंच होतं. युरोप खंडातला प्रत्येक देश अगदी बघण्यासारखा आहे. तो देश थोडा तरी कळावा, बघावा, यासाठी प्रत्येक देशात किमान चार दिवस तरी जायला हवं. त्यामुळे रिटायरमेन्टनंतरच युरोपला जायचं आहे. २०१७ ला कुठे जायचं मग? पर्याय होते; याच क्रमाने- श्रीलंका, मॉरिशस, दुबई, मालदीव्ज, न्यु झीलंड.
प्रत्येक शाळेच्या वर्गात असा एक विद्यार्थी असतो, जो नववीपर्यंत कोणाच्या फारसा लक्षातही नसतो. पण दहावी सुरू झाली की तो अचानकच पहिल्या परिक्षेपासून भरघोस गुण मिळवायला लागतो आणि बोर्डात एकदम पंच्याण्णव वगैरे टक्के मिळवतो! न्यु झीलंडचं आणि आमचं अगदी असंच झालं. न्यु झीलंडबद्दल खूप पूर्वीच आम्ही ’एकदा इथेही जाऊ’ एवढीच खूणगाठ बांधली होती. पण तिथे जाणं कधीच अग्रक्रमावर नव्हतं. या वर्षीही पर्यटनाकरता श्रीलंका हा देश जवळपास निश्चितही झाला होता. पण मास्तर जसे बरोब्बर गुणी विद्यार्थी शोधून त्यांची दहावीच्या स्कॉलर बॅचकरता निवड करतात, अगदी तसाच मिलिंदने, म्हणजे माझ्या नव-याने यादीच्या तळाशी असलेला न्यु झीलंड पहिल्या स्थानावर आणला आणि चौकशीला सुरूवात केली.
अनेक पर्यटक ऑस्ट्रेलिया-न्यु झीलंड अशी एकत्र ट्रिप करतात. ऑस्ट्रेलिया हा खंड प्रचंड मोठा आहे. पर्यटक म्हणून किमान नावाजलेली शहरं आणि स्थानं बघायची तरी १५ दिवस लागतात. मग अशा वेळी न्यु झीलंडवर थोडा अन्याय होतो. कसेबसे ६-७ दिवस त्या देशाला दिले जातात आणि मग धड कोणताच देश बघून होत नाही. त्यामुळे आम्ही फक्त न्यु झीलंडवर लक्ष केंद्रित केलं.


चौकशीला सुरूवात करताच, अनेक मदतीचे हात पुढे आले. मिलिंदचा एक मित्र आणि माझी एक मैत्रिण न्यु झीलंडवासीच होते. त्यांनी ताबडतोब निर्वाळा दिला, की इकडे याच, इकडेच या! काही आणखी ओळखीचे लोक, नातेवाईक मंडळी नुकतीच तिथे पर्यटनाला जाऊन आली होती, त्यांनीही ’जरूर जा’ असं सांगितलं. मग आम्ही उभयतांनी थोडा खर्चाचा अंदाज घेतला. हे उघडपणे लिहिणं मला आवश्यक वाटतं, कारण पर्यटन हा चैनीचा विषय आहे. परदेशात तर बराच जास्त खर्च होतो. आणि आम्ही मध्यमवर्गीय नोकरदार माणसं. त्यामुळे ही चैन करण्यापूर्वी खर्चाचा विचार करणं भागच होतं. पण मिलिंदकडून ग्रीन सिग्नल मिळाला.आणि आम्ही उत्साहाने तयारीला लागलो.
न्यु झीलंड हा पर्यटक-स्नेही देश आहे. या देशाला त्याचं सर्वाधिक उत्पन्न पर्यटनामधून मिळतं. साहजिकच, या देशात पर्यटकांकरता आवश्यक अशा सर्व सोयी आणि सुविधा आहेत. प्रत्येक प्रकारच्या पर्यटक आपल्याकडे आकर्षित होईल याची पुरेपूर काळजी न्यु झीलंडने घेतलेली आहे, असंही म्हणायला हरकत नाही!
भौगोलिकदृष्ट्या, न्यु झीलंड दक्षिण गोलार्धातला एक चिमुकला देश आहे जो चारही बाजूंनी समुद्राने वेढलेला आहे. अनेक शतकांपूर्वी जेव्हा गोंडवन हा प्रचंड खंड भूगर्भीय हालचालींमुळे फुटला आणि अनेक खंड जन्माला आले, त्यानंतर ऑस्ट्रेलिया या मोठ्या भूभागापासून आणखी एक भाग फुटला आणि न्यु झीलंडचा जन्म झाला. या देशात तेराव्या शतकापासून मानवी वस्ती आहे असा शोध लावण्यात यश आलेलं आहे. ही दक्षिण गोलार्धातली सर्वात शेवटची मानवी वस्ती आहे. प्रामुख्याने या देशाचे ’नॉर्थ आयलंड’ आणि ’साऊथ आयलंड’ असे दोन भाग पडतात. दक्षिणेला असल्याने, तिथलं ऋतुमान हे भारताच्या संपूर्णपणे विरुद्ध- आपल्याकडच्या थंडीत, तिथे उन्हाळा आणि उलट. आणि अर्थातच, हवामान आपल्यापेक्षा गारेगार! इथे समुद्राखालच्या भूगर्भीय हालचालींमुळे अनेक नैसर्गिक आश्चर्य निर्माण झालेली आहेत. पर्यटकांना याच सौंदर्याची भूल पडते.
न्यु झीलंड अतिशय निसर्गरम्य आहे. हा संपूर्ण देशच सुंदर आहे. अगदी चित्रातल्यासारख्या. इथे कदाचित इतर देशांच्या मानाने मानवनिर्मित प्राचीन शिल्प अथवा इमारती कमी असतील, पण त्याची कमतरता नैसर्गिक सौंदर्याने भरून निघालेली आहे. संपूर्ण देशात, या टोकापासून त्या टोकापर्यंत समुद्र, डोंगर, बर्फ, नद्या, तळी, हिरवीगार कुरणं अशी मुक्तहस्ते उधळण आहे. प्रदूषण नावालाही नाही. मानवी वस्ती विरळ. त्यामुळे हे नैसर्गिक सौंदर्य अनाघ्रात आहे.
नुसतंच निसर्गदर्शन एकसुरी होऊ नये, म्हणून न्यु झीलंडमध्ये मुद्दाम साहसी खेळ विकसित केलेले आहेत. या देशाचं वैशिष्ट्यं असं, की डोंगर आहेत, पण फार उंच नाहीत. आणि तसं असूनही त्यावर हिवाळ्यात बर्फवृष्टी होते! त्यामुळे स्किइंग, स्केटिंग या खेळांपासून ते बंजी जंपिंग, स्काय डायव्हिंग, पॅरा सेलिंग, पॅरा जंपिंग, गन्डोला राईड्ज, सर्व      त-हेचे वॉटर स्पोर्ट्स यांचीही रेलचेल आहे. प्रत्येकाच्या तब्येतीला आणि साहसी वृत्तीला मानवेल असा एक तरी खेळ इथे आहेच, त्यामुळे पर्यटकांना याचंही आकर्षण वाटतं.
न्यु झीलंड ही मूलत: एक युरोपियन कॉलनी होती. त्यामुळे इंग्लिश ही इथली प्रमुख भाषा आहे. पर्यटकांच्या दृष्टीने हा एक खूप मोठा प्लस पॉइंट आहे. यामुळे आपण इथे आपापले, एकटेदुकटेही सहज फिरू शकतो. काही अडलं, तर विचारू शकतो. भाषेचा अडसर येत नाही. तसंच, इथे फिरण्याचेही अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. अनेक पर्यटन कंपन्या इथे त्यांच्या सहली आणतात. आपल्याला त्यांच्याबरोबर येण्याचा पर्याय आहेच. पण त्यांचा आखीव कार्यक्रम नको असेल, तर आपण स्वत:ची ट्रिपही आखू शकतो. पर्यटन कंपन्या आपल्या मागणीनुसार तशी ट्रिप आखून देतात. आजकाल सर्व बुकिंग्ज इंटरनेटचा वापर करून ऑनलाईनही करता येतात, त्यामुळे आपण घरबसल्याही स्वत: हे करू शकतो. अतिशय सोपी आणि सुटसुतीत स्थानिक दळणवळण सेवाही इथे पुरवली जाते. पर्यटकांच्या सोयीला प्रत्येक ठिकाणी प्राधान्य दिलेलं आहे. शहरांच्या मध्यवर्ती भागात स्थानिक बसेसची माहिती मिळते. सर्व लोकप्रिय पर्यटक स्थानांवर या बसेस सांगितलेल्या वेळी सुटतात. त्याचं बुकिंग अगदी जाण्याचा आदल्या दिवशीही करता येतं, किंवा एक महिना आधी, ऑनलाईनही करता येतं. बर, तुम्हाला आणखी थोडी साहसी मजा अनुभवायची असेल, तर संपूर्ण न्यु झीलंड देश हा चक्क एखादी कार भाड्याने घेऊनही फिरता येतो! भारतीयांना तर हे अतिशय सोपं जातं, कारण इथे ’लेफ्ट हॅंड ड्राइव्ह’, म्हणजेच आपल्यासारखीच वाहतूकीची पद्धत आहे. तसं करण्याकरता हव्यात फक्त दोन गोष्टी- चारचाकी चालवण्याचा तुमच्या देशातला वैध परवाना, जो किमान एक वर्षापूर्वी काढलेला असेल आणि एक क्रेडिट कार्ड! बस्स, या दोन गोष्टी असल्या की आपण विमानतळावर उतरल्यानंतर थेट आपल्या गाडीत बसून पर्यटनाला सुरूवात करू शकतो!  
त्यामुळे, निसर्गसौंदर्य, साहस, सेवा, सुविधा, सुटसुटीतपणा, भाषा आणि महत्त्वाचं म्हणजे सुरक्षितता- या सर्वच कसोट्यांवर न्यु झीलंड उत्तीर्ण होतो. आम्हाला जसजशी ही माहिती मिळत गेली, तसतसे आम्ही जाण्याच्याही आधीपासून या देशाच्या प्रेमात पडायला लागलो! मिलिंदने अनेक जणांशी बोलून ’इटिनररी’ तयार केली. विमानाची तिकिटं आमची आम्हीच काढली. तिकडचं हॉटेलांचं आरक्षण, स्थानिक बसेसचं आरक्षण याकरता आम्हाला एक न्यु झीलंडमध्येच राहणारा ’जोशी’ नावाचा एजन्ट सापडला! जोशी प्रोफेशनल टूर एजन्ट आहेत, त्यामुळे हे त्यांचं कामच होतं. पण आम्हाला उगाचच आनंद झाला तो परदेशात एक भारतीय सापडल्याचा! माझी एक मैत्रीण ऑकलंडमध्येच स्थायिक झालेली आहे. सर्व प्राथमिक गोष्टी पूर्ण झाल्यावर आमचे व्हॉट्सॅप मेसेजेस आणि फोन कॉल्स सुरू झाले. तिने परत एकदा ’ये ये’ असं प्रेमाने आमंत्रण दिलं. तारीख ठरली, आरक्षणं झाली, माहिती काढून झाली. आता वेध लागले प्रवासाचे. एक नवीन देश पाहण्याचे, जो आम्हाला म्हणत होता, ’किआ ओरा’, अर्थात, वेलकम!   

-क्रमश:

(आम्ही २०१७ च्या दिवाळीत न्यु झीलंडला जाऊन आलो, त्या अनुभवाबद्दल ही लेखमालिका आहे. ती दर महिन्याला ’मेनका प्रकाशन’ च्या ’मेनका’ या अंकात प्रकाशित होत आहे. हा लेख मेनकाच्या फेब्रुवारी, २०१८ च्या अंकात प्रकाशित झाला आहे.)

December 29, 2017

पुस्तक जन्माला आले हो!


Time of Conception ;) 
 
मनोविकास प्रकाशनाचे ’परदेशी शिक्षणाच्या वाटा’ हे डॉ. श्रीराम गीत लिखित पुस्तक. त्याचे शब्दांकन मी केले होते. ते पूर्ण झाल्यावर प्रकाशक आणि सहाय्यक संपादक स्नेहा यांच्याबरोबर एक भेट झाली. प्रकाशनाची ’तुमचे आमचे सुपरहीरो’ अशी एक पुस्तक-मालिका आहे. या मालिकेत तुमच्या आमच्यासारख्या ’नॉर्मल’ घरांमध्ये जन्मलेल्या, पण आपल्या कर्तृत्वाने खूप मोठी झेप घेतलेल्या ’सुपरहीरो’ यांची ओळख असते. टार्गेट वाचक- वय वर्ष १० ते १४! प्रकाशकांना माझ्या आधीच्या कामाचा बरा अनुभव आला असल्यामुळे (:-)) त्यांनी मला या मालिकेकरता मी लिहिन का याची चाचपणी करण्याकरता बोलावले होते. भेटीदरम्यान मला कोणाविषयी पुस्तक लिहिता येईल असा विचार सुरू असताना अचानक मला अचानक स्नेहाने विचारले, “जे. के. रोलिंग या लेखिकेबद्दल तुला माहित आहे का?” मी मनातल्या मनात टुणकन उडी मारली आणि प्रत्यक्षात वयाला आणि स्थानाला न शोभेलशा उत्साहाने तत्काळ म्हणाले, “मी जरूर लिहिन तिच्यावर पुस्तक!” अशा रीतीने बीज रोवले गेले ;-)

Gestation Period 

“मला बाळ हवंय” असं नुसतं म्हणणं फारच सोपं असतं. प्रत्यक्ष बाळ ओटीत पडल्यावर सटपटायला होतं, हो की नाही? :-D माझंही तसंच झालं. जे.के. ही सुपरहीरो आहे यात वादच नाही. तिच्या पुस्तकांची आम्ही घरी पारायणं केली होती. तिचे सिनेमे आम्हाला तोंडपाठ होते. तिची गोष्ट सांगायची पद्धत, त्यात गुंफलेली फिलॉसॉफी, तिची कल्पनाशक्ती महानच आहे. शिवाय, ती फक्त हॅरी पॉटरपुरती सीमितही नाही.  खरं तर हॅरी पॉटरची सातही पुस्तकं लिहून झाल्यानंतर तिने एकही शब्द लिहिला नसता तरी चाललं असतं. पण ती हाडाची लेखिका आहे. ती आजही सातत्याने लिहित आहे, आपल्याच लेखनात नावीन्य आणते आहे, वेगवेगळे जॉनर्स हाताळते आहे. तिच्याकडे प्रचंड संपत्ती आहे. पण ती पैशाकरता लिहित नाही, तर लिहिल्याशिवाय राहवत नाही, म्हणून लिहितेय! फार भारी आहे हे! तिच्यामागे कोणीही गॉडफादर नाही, तिला कोणत्याही उद्योगसमूहाचं बॅकिंग नाही. एका लेखिकेने केवळ स्वत:च्या कल्पनाशक्तीवर मिळवलेलं हे यश आहे. अर्थातच ती एक सुपरहीरो आहे.

Morning sickness and first trimester

बीज माझ्याकडे होतं. आता ते फुलवायचं होतं. माझ्या मनात एक पळही जे. के.च्या कर्तृत्वाबद्दल दुमत नव्हतं. गोंधळ होत होता तो मांडणीचा. मला ऑडियन्सचा विचार करणं गरजेचं होतं. शालेय मुलांना एखाद्या अज्ञात व्यक्तीचं चरित्र सांगायचं होतं. मुलांना त्याबद्दल interest वाटणं गरजेचं होतं. मांडणी अशी करणं आवश्यक होतं की तो interest शेवटपर्यंत टिकून राहिला असता. त्यामुळे काय लिहावं, कसं लिहावं, कसं मांडावं यात काही काळ गेला. खूप लिहिलं, परत ते खोडून टाकलं. कधीकधी एखादा मस्त फॉर्म सापडायचा, पण लिहिता लिहिता काहीतरी वेगळंच वळण घ्यायचा. ते बोअरिंग वाटायचं. मग पुनश्च: हरिओम! असं करत करत एकदाचा एक फॉर्म सापडला. बीज सेटल झालं आणि बाळसंही धरू लागलं. 

Sonography


मी जरा सेटल झाले, लिहायला थोडा हुरूप आणि उत्साह यायला लागला. थोडं लिहूनही झालं. आणि स्नेहाचा ’रूटीन चेकपला कधी येतेस?’ असा फोन आला! जेवढं लिहून झालंय ते घेऊन ये, एकत्र वाचू आणि ’फील’ घेऊ आणि काही सजेशन्स असतील तर तीही देता-घेता येईल असा उद्देश होता. माझ्या पोटात गोळा आला. या ’चेकप’ आणि ’सोनोग्राफी’त काही भलतंसलतं निघालं तर? सगळं व्यवस्थित असेल असं आशा असतेच, पण तरीही नको त्या शंकाही येतातच. लिहिलेली पहिली दहा पानं धडधडत्या हृदयानं तिच्याकडे सुपूर्त केली. आणि रिपोर्टची वाट पाहत बसले. स्नेहाची सराईत नजर झरझर फिरत होती आणि मी तिच्याकडे एकटक बघत बसले होते. एकदाचं तिचं वाचून संपलं. एकच शब्द म्हणाली, “करेक्ट चाललंय”. अक्षरश: हृदय धप्पकन जागेवर येऊन पडलं. तिने आणखीही काही सजेशन्स दिली. जी अर्थातच पटण्यासारखी होती.

Second Trimester

सगळं काही आलबेल आहे म्हणताच मी जोमाने लिहायला लागले. यात माझी खूप इच्छा होती, की प्रत्यक्ष जे.के.शी बोलावं, गेलाबाजार तिला ईमेल लिहून तिने मला प्रत्युत्ततर धाडावं. प्रश्न साधेच होते- तिला कोणाची लेखनशैली आवडते, रिकाम्या वेळात तिला काय करायला आवडतं, तिला स्वत:मधलीच एखादी गोष्ट डाचते का… असे साधे प्रश्न. पण अशी पृच्छा करताच आम्हाला असं कळलं की JKR is not open for personal questions. In case of any question regarding her stories or characters she will send an answer. इथे थोडी खट्टू झाले. पण म्हटलं ठीके. मग तिच्या लेखनशैलीवर आणि फिलॉसॉफीवर लक्ष केंद्रित केलं. मला असं नेहेमी वाटतं, की प्रत्येक लेखनात ’लेखक’ दिसायला हवा. हे जे.के.चं चरित्र आहे, तिची ओळख आहे. पण ती मी करून देते आहे, त्यामुळे तिच्यात विशेष काय आहे- माझ्या दृष्टीने हे मी सांगायला हवं. त्यामुळे लेखनाला तसं वळण दिलं. असं करत करत पुस्तक लिहून पूर्ण झालं. मग ते आणखी एका उपसंपादकांकडे गेलं. त्यांनी बराच वेळ घेतला आणि ब-याच दुरुस्त्या सुचवल्या. त्या दुरुस्त्या पाहून मी खरं सांगते, हिरमुसले होते. पण त्यांच्या सुचवण्यांना मान देऊन मी ते फार प्रयासाने, पण positively घेतलं. काही भागाचं पुनर्लेखन केलं, काही भाग नव्याने लिहिला. परत एक ड्राफ्ट सुपूर्त केला. परत थोडा वेळ मध्ये गेला. मग मात्र त्या उसंकडूनही हिरवा कंदील दाखवला गेला आणि मी हुश्श केलं! 

Third Trimester
आमचं बोलणं सुरू झालं डिसेंबर २०१६ मध्ये. पुस्तक दुरुस्त्यांसह पूर्ण लिहून झालं ते ऑगस्ट २०१७ मध्ये. म्हणजे तसं सगळं एकदम वेळेत झालेलं होतं. मग नियती थोडी हसली. म्हणाली ’अब देखो मजा.’ या वर्षी दिवाळी होती ऑक्टोबरच्या मध्याला. पण सप्टेंबरमध्ये दिवाळी अंकांचे काम सुरू झाले आणि माझ्या पुस्तकाची मांडणी करणारे आर्टिस्ट कमालीचे अडकले. त्यामुळे ’लेखनाचं पुस्तक होणं’ ही संपूर्ण प्रक्रियाच कमीतकमी दोन महिने पोस्टपोन झाली :-( मी हात चोळत बसले फक्त. फारच कष्टाने इतर सांसारिक कामांकडे मन वळवलं. 

Wait, the wait is not over yet!

नोव्हेंबर महिना उजाडला. नॉर्मल डिलिव्हरी तर पुढे गेली. आता सिझेरियनची तारीख काढायची होती. आर्टिस्टने वेळ दिला. ते प्रोफेशनल असल्याने आणि पुस्तक छोटेखानी असल्याने त्यांनी झटपट काम संपवलं. माझ्या मनाने परत उचल खाल्ली. पण परत एकदा निराशा! आणि यावेळी घनघोर. कारण पेचच तसा होता. मी प्रकाशकांना ’कधी छापणार ?’ असं विचारायच्या आधी त्यांचाच मला फोन आला. जे.के. हा आता ब्रॅन्ड झालेला आहे. त्यामुळे तिच्यावर लिहिलेल्या पुस्तकाकरता तिची परवानगी हवी असा त्यांचा आग्रह होता. मजकूर नुकताच फायनल झाला होता. त्यामुळे आता तिची परवानगी घेण्याची वेळ आलेली आहे असं त्यांचं म्हणणं पडलं. प्रकाशनाचा विचार करता ते योग्यही होतं. पण अडचण अशी, की आपलं पुस्तक मराठीत. तिला मजकूर कळवणार कसा? संपूर्ण पुस्तक अनुवादित करून पाठवायचं की काय? शिवाय एकदा तिला परवानगी विचारायचं पत्र पाठवलं की आपल्या हातून डावच सुटला ना! तिने परवानगी नाकारली किंवा worse, तिने उत्तरच नाही दिलं तर? मग आपल्या पुस्तकाचं भविष्य काय? अनेक valid प्रश्न पडले. पण त्यांना उत्तरं नव्हती. मग तिला एक तपशीलवार ईमेल तयार केली. त्यात सगळा इतिहास-भूगोल लिहिला. पुस्तकात काहीच आक्षेपार्ह नसून, उलट तिचं खूप कौतुकच केलेलं आहे, त्यामुळे तिने परवानगी द्यावीच अशी कळकळीने विनंती केली आणि ईमेल धाडली. तिला म्हणजे तिच्या एजन्टला. आणि परत एकदा थांबले. थांबलो. सगळेच.

या काळात मी खचले होते. माझ्या किंवा कोणाच्याच हातात आता काही नव्हतं. The waiting game was still on! हे बाळगलेलं बीज आता असंच अर्धवट राहणार अशी जणू खातरीच पटली माझी. निराश झाले. नशीबाला बोल लावला, रडले, देवाला दोष दिला, वगैरे वगैरे सगळं काही केलं.

The date is set!

आणि ईमेलने उत्तर आलं! तीनच दिवसांत आलं. मी थकून गुडघे टेकले आणि आलं. एजन्टाने काही किरकोळ अटी आणि शर्ती घातल्या आणि परवानगी दिली हो दिली. आनंदीआनंद झाला. सगळे जण परत उत्साहाने कामाला लागले. परत एकदा आतली सजावट, मजकूर, अलाइनमेन्ट असे सोपस्कार झाले आणि पुस्तक छापखान्यात admit झालं. यथावकाश delivery झाली. पुस्तक झाले हो, पुस्तक झाले! सुंदर, गोडगोमटं पुस्तक हातात आलं. जन्मतारीख होती १० डिसेंबर, २०१७! 

आज बरोब्बर वीस दिवस झाले. पण अजूनही पुस्तक हातात घेतलं की भारी वाटतं. ऊर भरून येतो. ही सगळी कहाणी आठवते. मी भाबडी असेन कदाचित. हा काही एकमेवाद्वितीय अनुभव नाही. पण तरी, ’आपला तो बाळ्या’च ना? :-) आणि प्रत्येक आईला आपल्या प्रत्येक मुलाच्या जन्माचे किस्से अगदी तोंडपाठ असतात, नाही का? तशीच हीही… माझ्या या पहिल्यावहिल्या बाळाची जन्मकथा!

  

September 29, 2017

पाडस

लेखिका- मार्जोरी किनन रॉलिंग्ज
अनुवाद- राम पटवर्धन



द इयरलिंग’ या १९३८ सालचं हे मूळ पुस्तक , ज्याचा ’पाडस’ हा मराठी अनुवाद पहिल्यांदा प्रकाशित झाला १९६७ मध्ये! म्हणजे हे पुस्तक मराठीत उपलब्ध होऊन यंदा बरोब्बर पन्नास वर्ष झाली! अतिशय गाजलेलं पुस्तक आहे हे, ’वर्ल्ड क्लासिक्स’ मध्ये ज्या कादंब-यांचा उल्लेख आवर्जून केला जातो, त्यातली ही एक कादंबरी. ज्यांच्याकडून ’पाडस’ बद्दल ऐकलं आहे त्यांनी त्याची केवळ तारीफच केलेली आहे. मला हे पुस्तक वाचायला बराच उशीर झाला. त्याला ठोस असं काहीच कारण नाही. पण देवाचे आभार की हे पुस्तक वाचायची सद्बुद्धी त्याने मला दिली, नाहीतर एका तरल, सुखद अशा वाचनानंदाला मी मुकले असते!

मलपृष्ठावर पुस्तकाची ओळख आहे, त्याप्रमाणे हे पुस्तक (आजचा काळ जमेस धरून) जवळपास दीड-पावणेदोनशे वर्ष जुन्या फ्लोरिडाच्या जंगलात घडतं. ’ज्योडी’ या बारा वर्षांच्या शेतकरी मुलाची ही गोष्ट आहे. ज्योडी, त्याचा बाप पेनी आणि आई ओरी फ्लोरिडामधल्या एका दुर्गम जंगलात एका जमिनीच्या तुकड्यावर शेती करत असतात. पेनी आणि ओरीचा जोडा विजोड असतो. पेनी एक हाडाचा शेतकरी, काटकुळा, तब्येतीने साधारणसाच, पण अतिशय अनुभवी. जंगल, जंगली प्राणी, निसर्ग, माणसांचे स्वभाव यांबद्दल पेनीची समज अतिशय प्रगल्भ असते. तो एक कुशल शिकारीही असतो. स्वभावाने शांत, चटकन न रागावणारा, ओरीच्या शब्दात ’हृदयाच्या जागी लोणी’ असणारा पेनी म्हणजे ज्योडीचा रोल मॉडेल. त्याच्या उलट ओरी ही आडव्या बांध्याची, मजबूत हाडापेराची, स्पष्ट बोलणारी, प्रसंगी कोरडी वाटणारी ज्योडीची आई. पेनी-ओरीला ज्योडी व्हायच्या आधी बरीच मुलं झालेली असतात आणि दुर्दैवानं ती सगळी दगावलेली असतात. पण त्यामुळे ज्योडीबद्दल त्या दोघांनाही खूप जास्त प्रेम असतं असं नाही, ओरी तर उलट थोडी अलिप्तच झालेली असते ज्योडीबद्दल. ज्योडी सतत आपल्या बापाबरोबर असतो, त्याचं निरिक्षण करून एक एक गोष्ट आत्मसात करत असतो. शिकार कशी करावी, अस्वल, लांडगे या शत्रूंचा माग कसा काढावा, बंदूक कशी चालवावी ही धाडसी कामं ज्योडी अगदी लहान वयातच बापाकडून शिकतो. त्याबरोबर शेतीची कामं म्हणजे नांगरणी, पेरणी, पाणी आणणं, लाकडं फोडणं, कुत्री-गायी-शेळ्या-कोंबड्या यांची काळजी घेणं हेही त्याला येत असतंच. अतिशय दुर्गम भागात राहणा-या या बॅक्स्टर कुटुंबाला शेजार असा नसतोच. चार मैलांवर एक भलं मोठं फॉरेस्टर कुटुंब आणि त्यातले दांडगे सहा भाऊ हेच त्यांचे शेजारी. जंगलात एकटं राहताना माणसांची गरज भासतेच. पण विचित्र शेजारी असताना त्यांच्या कलानं कसं घ्यायचं, त्यांच्याशी कोणत्या बाबतीत समझोता करायचा आणि कोणत्या बाबतीत त्यांना लांब ठेवायचं याकरता पेनीचं अनुभवी शहाणपण कामी येतं. ज्योडी आपल्या साध्या छोट्या आयुष्यात अगदी आनंदी असतो. बापाबरोबर हिंडावं, काम करावं, आणि तीन वेळेला आईच्या हातचं उत्कृष्ट जेवण खावं, इतकं सरळ आयुष्य असतं त्याचं. पण ज्योडीला एका सवंगड्याची कमतरता कायम जाणवत असते. एक दिवस एका शिकारीत ज्योडीला मिळतं एक अगदी नुकतं जन्मलेलं पाडस- फ्लॅग. ज्योडी आणि फ्लॅगची जोडी जमते. एखादा प्राणी इतका मऊ, इतका गोंडस, इतका सुरेख, इतका ’आपला’ असू शकतो ही अनुभूतीच ज्योडीसाठी अगदी नवी असते. त्याचं आयुष्य बघता बघता फ्लॅगमय होऊन जातं. ’जेथे जातो तेथे तू माझा सांगाती’ या उक्तीने जिथे ज्योडी तिथे फ्लॅग हे समीकरणच होतं. आपण जगात कधीच कोणावरही इतकं प्रेम करू शकणार नाही जितकं आपण फ्लॅगवर केलं आहे ही जाणीव ज्योडीला होते. आणि हळूहळू ज्योडीमध्ये परिवर्तन व्हायला लागतं. तो वयाच्या त्या टप्प्यावर असतो जिथे ना धड तो मोठा असतो, ना लहान. त्याला अनेक गोष्टी कळत असतात असं वाटत असतानाच त्याच गोष्टी त्याला अचानक अनाकलनीय वाटायला लागतात. त्याला टोकाचा राग येऊ लागतो, त्याच्या अंगातली ताकद वाढू लागते, त्याची समज वाढू लागते. पेनी हे सर्व बदल शांतपणे निरखत असतो. आपलं आयुष्य जसं खडतर गेलं तसंच या मुलाचंही जाणार आहे हे त्याला माहितच असतं, त्यामुळे तो ज्योडीचं पोरपण शक्य तितकं जपण्याचा प्रयत्न करत असतो. पण काळ ही एकच गोष्ट असते, जी पुढे सरकत असते. काही अप्रिय घटना घडतात आणि हळूहळू का होऊना, पण एक दिवस ज्योडीचं पोरपण संपतं. छोट्या पाडसाचा एक पाडा होतो. ’पाडस’ ही कथा फ्लॅगची नाही, तर ज्योडीची आहे. त्याच्या पोरवय ते प्रौढवय या वयादरम्यानची आहे हे पुस्तक संपतासंपता अचानकच लक्षात येतं!

पुस्तकाचं कथानक म्हटलं तर अगदी साधं आहे. शेती करत गुजराण करणा-या गरीब कुटुंबात काय वेगळं होणार? पण मार्जोरी यांनी इतक्या सुंदर, रोचक, थरारक घटना या गोष्टीत एकामागोमाग एक गुंफल्या आहेत की चकित व्हायला होतं. निसर्गात राहताना जंगली प्राण्यांशी संघर्ष अटळ असतो. पुस्तकात शिकारीची विपुल वर्णनं आहेत. शिकार ठरवणं, माग काढणं, प्रत्यक्ष शिकार करणं, नंतर ती साफ करणं, आतडी, चरबी, मांस यांची विल्हेवाट लावणं, ते मांस खाणं, तळण, सुकवणं यांचं साद्यंत वर्णन जागोजागी आहे, पण हे वर्णन शाकाहारी माणसालाही कुठे किळसवाणं वाटणार नाही. स्वाभाविकपणे ती वर्णनं त्यात येतात. तीच कथा आजूबाजूच्या माणसांची. गोष्टीत ओघाने अनेक पात्र येतात. त्यांचं वर्णन, स्वभाव हे अत्यंत मोजक्या शब्दात मार्जोरी यांनी केलं आहे. हुतो आजी, ऑलिव्हर, त्याची प्रेयसी ट्विंक, तिच्यावर डोळा असलेला लेम फॉरेस्टर आणि बक, मिलव्हिल हे त्याचे भाऊ या माणसांचंच नाही, तर ज्युलिआ कुत्री, सीझर घोडा हे प्राणीही ओळखचे वाटायला लागतात. ’थोटं अस्वल’ या पेनीच्या पुरान्या दुश्मनाचं वर्णनही इतकं खुबीने केलं आहे, की जणू ते अस्वल आपलंही शत्रू आहे आणि कधी एकदा त्याचा खात्मा होतो असं वाचता वाचता वाटून जातं. सर्वात हृद्य आहे ते पेनी-ज्योडी या बाप मुलाचं नातं. प्रत्येक बापाची, त्यातूनही पैशाने गरीब असलेल्या बापाची एकच इच्छा असते, ती म्हणजे आपल्या मुलाचं आयुष्य आपल्यापेक्षा बरं असावं. पेनी आपल्या लेकाला पैसे तर देऊ शकतच नसतो, आणि त्याला हेह माहित असतं की ज्योडीचं पुढचं आयुष्य त्याच्या आयुष्यासारखंच कष्टमय असणार आहे. त्यामुळे तो ज्योडीला एक आनंदी, निर्धोक बालपण आणि त्याला जगाने शिकवलेल्या
शहाणपणाची शिदोरी देतो. ज्योडीचे अनेक पोरकटपणे तो नजरेआड करतो, वेळप्रसंगी त्याला ओरीच्या रागापासून वाचवतो, जुन्या गोष्टी सांगून हसवतो आणि प्रत्यक्ष काम करून संस्कारही करतो. एकदा अशी वेळ येते की पेनी जगतो का मरतो अशी वेळ येते, तेव्हा ’पेनी नसेल’ या कल्पनेनेच ज्योडी उन्मळून पडतो. पण पेनी बरा होतो, तो आपल्या एकुलत्या एका लेकाकरता. ’भूक म्हणजे काय असते? एका शेतक-याला जगण्यासाठी काही कटु निर्णय का घ्यावे लागतात’ याची उत्तरंही ज्योडीला पेनीच देतो.

राम पटवर्धनांचा अनुवाद हा अनुवाद वाटतंच नाही. हे पुस्तक जणू त्यांनीच लिहिलेलं आहे, इतकी त्यांनी मराठी भाषा त्या दूरवरच्या फ्लोरिडातल्या एका खेड्यातल्या भाषेची समरस झालेली आहे. अनुवाद कसा असावा याचं एक आदर्श उदाहरण म्हणजे ’पाडस’. हा अनुवाद इतका अस्सल आहे, की मूळ पुस्तक आणखी खूप वर्षांनी वाचलं तरी चालेल असं वाटतंय.


आपल्याला कितीही हवंहवंसं वाटत असलं तरी आपल्या प्रत्येकाचं बालवय आपल्याला सोडून जातंच. ते अटळच असतं. त्यानंतरचं मोठ्या माणसांचं आयुष्य जगताना त्यात निरागसपणा, अल्लडपणा, उनाडपणा यांना स्थान असूच शकत नाही. पण हृदयाचा एक कोपरा बालपणीच्या सुखद स्मृतींनी कायम भरून ठेवता येऊच शकतो ना? ज्योडीकरता पेनी हेच करतो. ’पाडस’ने माझ्याकरता हेच केलं आहे. या पुस्तकाने मला असा काही वाचनानुभव दिला आहे, माझ्या हृदयाचा एक कप्पा आनंदाने, निरागसपणाने भरून गेला आहे. कायमसाठीच!!