September 29, 2017

पाडस

लेखिका- मार्जोरी किनन रॉलिंग्ज
अनुवाद- राम पटवर्धन



द इयरलिंग’ या १९३८ सालचं हे मूळ पुस्तक , ज्याचा ’पाडस’ हा मराठी अनुवाद पहिल्यांदा प्रकाशित झाला १९६७ मध्ये! म्हणजे हे पुस्तक मराठीत उपलब्ध होऊन यंदा बरोब्बर पन्नास वर्ष झाली! अतिशय गाजलेलं पुस्तक आहे हे, ’वर्ल्ड क्लासिक्स’ मध्ये ज्या कादंब-यांचा उल्लेख आवर्जून केला जातो, त्यातली ही एक कादंबरी. ज्यांच्याकडून ’पाडस’ बद्दल ऐकलं आहे त्यांनी त्याची केवळ तारीफच केलेली आहे. मला हे पुस्तक वाचायला बराच उशीर झाला. त्याला ठोस असं काहीच कारण नाही. पण देवाचे आभार की हे पुस्तक वाचायची सद्बुद्धी त्याने मला दिली, नाहीतर एका तरल, सुखद अशा वाचनानंदाला मी मुकले असते!

मलपृष्ठावर पुस्तकाची ओळख आहे, त्याप्रमाणे हे पुस्तक (आजचा काळ जमेस धरून) जवळपास दीड-पावणेदोनशे वर्ष जुन्या फ्लोरिडाच्या जंगलात घडतं. ’ज्योडी’ या बारा वर्षांच्या शेतकरी मुलाची ही गोष्ट आहे. ज्योडी, त्याचा बाप पेनी आणि आई ओरी फ्लोरिडामधल्या एका दुर्गम जंगलात एका जमिनीच्या तुकड्यावर शेती करत असतात. पेनी आणि ओरीचा जोडा विजोड असतो. पेनी एक हाडाचा शेतकरी, काटकुळा, तब्येतीने साधारणसाच, पण अतिशय अनुभवी. जंगल, जंगली प्राणी, निसर्ग, माणसांचे स्वभाव यांबद्दल पेनीची समज अतिशय प्रगल्भ असते. तो एक कुशल शिकारीही असतो. स्वभावाने शांत, चटकन न रागावणारा, ओरीच्या शब्दात ’हृदयाच्या जागी लोणी’ असणारा पेनी म्हणजे ज्योडीचा रोल मॉडेल. त्याच्या उलट ओरी ही आडव्या बांध्याची, मजबूत हाडापेराची, स्पष्ट बोलणारी, प्रसंगी कोरडी वाटणारी ज्योडीची आई. पेनी-ओरीला ज्योडी व्हायच्या आधी बरीच मुलं झालेली असतात आणि दुर्दैवानं ती सगळी दगावलेली असतात. पण त्यामुळे ज्योडीबद्दल त्या दोघांनाही खूप जास्त प्रेम असतं असं नाही, ओरी तर उलट थोडी अलिप्तच झालेली असते ज्योडीबद्दल. ज्योडी सतत आपल्या बापाबरोबर असतो, त्याचं निरिक्षण करून एक एक गोष्ट आत्मसात करत असतो. शिकार कशी करावी, अस्वल, लांडगे या शत्रूंचा माग कसा काढावा, बंदूक कशी चालवावी ही धाडसी कामं ज्योडी अगदी लहान वयातच बापाकडून शिकतो. त्याबरोबर शेतीची कामं म्हणजे नांगरणी, पेरणी, पाणी आणणं, लाकडं फोडणं, कुत्री-गायी-शेळ्या-कोंबड्या यांची काळजी घेणं हेही त्याला येत असतंच. अतिशय दुर्गम भागात राहणा-या या बॅक्स्टर कुटुंबाला शेजार असा नसतोच. चार मैलांवर एक भलं मोठं फॉरेस्टर कुटुंब आणि त्यातले दांडगे सहा भाऊ हेच त्यांचे शेजारी. जंगलात एकटं राहताना माणसांची गरज भासतेच. पण विचित्र शेजारी असताना त्यांच्या कलानं कसं घ्यायचं, त्यांच्याशी कोणत्या बाबतीत समझोता करायचा आणि कोणत्या बाबतीत त्यांना लांब ठेवायचं याकरता पेनीचं अनुभवी शहाणपण कामी येतं. ज्योडी आपल्या साध्या छोट्या आयुष्यात अगदी आनंदी असतो. बापाबरोबर हिंडावं, काम करावं, आणि तीन वेळेला आईच्या हातचं उत्कृष्ट जेवण खावं, इतकं सरळ आयुष्य असतं त्याचं. पण ज्योडीला एका सवंगड्याची कमतरता कायम जाणवत असते. एक दिवस एका शिकारीत ज्योडीला मिळतं एक अगदी नुकतं जन्मलेलं पाडस- फ्लॅग. ज्योडी आणि फ्लॅगची जोडी जमते. एखादा प्राणी इतका मऊ, इतका गोंडस, इतका सुरेख, इतका ’आपला’ असू शकतो ही अनुभूतीच ज्योडीसाठी अगदी नवी असते. त्याचं आयुष्य बघता बघता फ्लॅगमय होऊन जातं. ’जेथे जातो तेथे तू माझा सांगाती’ या उक्तीने जिथे ज्योडी तिथे फ्लॅग हे समीकरणच होतं. आपण जगात कधीच कोणावरही इतकं प्रेम करू शकणार नाही जितकं आपण फ्लॅगवर केलं आहे ही जाणीव ज्योडीला होते. आणि हळूहळू ज्योडीमध्ये परिवर्तन व्हायला लागतं. तो वयाच्या त्या टप्प्यावर असतो जिथे ना धड तो मोठा असतो, ना लहान. त्याला अनेक गोष्टी कळत असतात असं वाटत असतानाच त्याच गोष्टी त्याला अचानक अनाकलनीय वाटायला लागतात. त्याला टोकाचा राग येऊ लागतो, त्याच्या अंगातली ताकद वाढू लागते, त्याची समज वाढू लागते. पेनी हे सर्व बदल शांतपणे निरखत असतो. आपलं आयुष्य जसं खडतर गेलं तसंच या मुलाचंही जाणार आहे हे त्याला माहितच असतं, त्यामुळे तो ज्योडीचं पोरपण शक्य तितकं जपण्याचा प्रयत्न करत असतो. पण काळ ही एकच गोष्ट असते, जी पुढे सरकत असते. काही अप्रिय घटना घडतात आणि हळूहळू का होऊना, पण एक दिवस ज्योडीचं पोरपण संपतं. छोट्या पाडसाचा एक पाडा होतो. ’पाडस’ ही कथा फ्लॅगची नाही, तर ज्योडीची आहे. त्याच्या पोरवय ते प्रौढवय या वयादरम्यानची आहे हे पुस्तक संपतासंपता अचानकच लक्षात येतं!

पुस्तकाचं कथानक म्हटलं तर अगदी साधं आहे. शेती करत गुजराण करणा-या गरीब कुटुंबात काय वेगळं होणार? पण मार्जोरी यांनी इतक्या सुंदर, रोचक, थरारक घटना या गोष्टीत एकामागोमाग एक गुंफल्या आहेत की चकित व्हायला होतं. निसर्गात राहताना जंगली प्राण्यांशी संघर्ष अटळ असतो. पुस्तकात शिकारीची विपुल वर्णनं आहेत. शिकार ठरवणं, माग काढणं, प्रत्यक्ष शिकार करणं, नंतर ती साफ करणं, आतडी, चरबी, मांस यांची विल्हेवाट लावणं, ते मांस खाणं, तळण, सुकवणं यांचं साद्यंत वर्णन जागोजागी आहे, पण हे वर्णन शाकाहारी माणसालाही कुठे किळसवाणं वाटणार नाही. स्वाभाविकपणे ती वर्णनं त्यात येतात. तीच कथा आजूबाजूच्या माणसांची. गोष्टीत ओघाने अनेक पात्र येतात. त्यांचं वर्णन, स्वभाव हे अत्यंत मोजक्या शब्दात मार्जोरी यांनी केलं आहे. हुतो आजी, ऑलिव्हर, त्याची प्रेयसी ट्विंक, तिच्यावर डोळा असलेला लेम फॉरेस्टर आणि बक, मिलव्हिल हे त्याचे भाऊ या माणसांचंच नाही, तर ज्युलिआ कुत्री, सीझर घोडा हे प्राणीही ओळखचे वाटायला लागतात. ’थोटं अस्वल’ या पेनीच्या पुरान्या दुश्मनाचं वर्णनही इतकं खुबीने केलं आहे, की जणू ते अस्वल आपलंही शत्रू आहे आणि कधी एकदा त्याचा खात्मा होतो असं वाचता वाचता वाटून जातं. सर्वात हृद्य आहे ते पेनी-ज्योडी या बाप मुलाचं नातं. प्रत्येक बापाची, त्यातूनही पैशाने गरीब असलेल्या बापाची एकच इच्छा असते, ती म्हणजे आपल्या मुलाचं आयुष्य आपल्यापेक्षा बरं असावं. पेनी आपल्या लेकाला पैसे तर देऊ शकतच नसतो, आणि त्याला हेह माहित असतं की ज्योडीचं पुढचं आयुष्य त्याच्या आयुष्यासारखंच कष्टमय असणार आहे. त्यामुळे तो ज्योडीला एक आनंदी, निर्धोक बालपण आणि त्याला जगाने शिकवलेल्या
शहाणपणाची शिदोरी देतो. ज्योडीचे अनेक पोरकटपणे तो नजरेआड करतो, वेळप्रसंगी त्याला ओरीच्या रागापासून वाचवतो, जुन्या गोष्टी सांगून हसवतो आणि प्रत्यक्ष काम करून संस्कारही करतो. एकदा अशी वेळ येते की पेनी जगतो का मरतो अशी वेळ येते, तेव्हा ’पेनी नसेल’ या कल्पनेनेच ज्योडी उन्मळून पडतो. पण पेनी बरा होतो, तो आपल्या एकुलत्या एका लेकाकरता. ’भूक म्हणजे काय असते? एका शेतक-याला जगण्यासाठी काही कटु निर्णय का घ्यावे लागतात’ याची उत्तरंही ज्योडीला पेनीच देतो.

राम पटवर्धनांचा अनुवाद हा अनुवाद वाटतंच नाही. हे पुस्तक जणू त्यांनीच लिहिलेलं आहे, इतकी त्यांनी मराठी भाषा त्या दूरवरच्या फ्लोरिडातल्या एका खेड्यातल्या भाषेची समरस झालेली आहे. अनुवाद कसा असावा याचं एक आदर्श उदाहरण म्हणजे ’पाडस’. हा अनुवाद इतका अस्सल आहे, की मूळ पुस्तक आणखी खूप वर्षांनी वाचलं तरी चालेल असं वाटतंय.


आपल्याला कितीही हवंहवंसं वाटत असलं तरी आपल्या प्रत्येकाचं बालवय आपल्याला सोडून जातंच. ते अटळच असतं. त्यानंतरचं मोठ्या माणसांचं आयुष्य जगताना त्यात निरागसपणा, अल्लडपणा, उनाडपणा यांना स्थान असूच शकत नाही. पण हृदयाचा एक कोपरा बालपणीच्या सुखद स्मृतींनी कायम भरून ठेवता येऊच शकतो ना? ज्योडीकरता पेनी हेच करतो. ’पाडस’ने माझ्याकरता हेच केलं आहे. या पुस्तकाने मला असा काही वाचनानुभव दिला आहे, माझ्या हृदयाचा एक कप्पा आनंदाने, निरागसपणाने भरून गेला आहे. कायमसाठीच!! 

April 4, 2017

आणखी काही "शतशब्द"कथा

या आधी मी काही १०० शब्दांच्या कथा लिहिल्या होत्या. हा प्रकार बराच अ‍ॅडिक्टिव्ह आहे बरंका! :) त्यामुळे त्याच जॉनरच्या अजून काही कथा...
-------

Romance

मला कसं react व्हायचं हेच समजत नाही आजकाल. कधी तू गप्प असतोस, कधी घुम्यासारखा, तर कधी हसतोस-बिसतोस. सारखे guessing games खेळून मी कंटाळलेय आता. काय ते घडाघडा बोलून का टाकत नाहीस?” वैतागून ती म्हणाली.

तुला आठवतं, तुलाही असे mood swings सारखे व्हायचे एकेकाळी. तेव्हा मी काय करायचो?” तो त्याच्या नेहेमीच्या शांत आवाजात म्हणाला.

तू? तू गप्प राहून फक्त बघत बसायचास. मग मीच तुला सांगायचे, की अरे बाबा मी upset आहे. मला जवळ घे. तेवढंच पुरेसं आहे माझा मूड ठीक होण्यासाठी.”

एक क्षण शांतता पसरली.

तो तिच्याकडे बघत होता.

शांतता दाट झाली.

आणखे एक शब्दही उच्चारता तिने त्याला फक्त जवळ घेतलं.
***********

अनाम

खूप खूप वर्षांनी एका गेटटुगेदरला ते आज भेटले. मधली कितीतरी वर्ष काहीही संपर्क नसतानाही भेटल्यावर लगेचच पहिल्याइकीच आपुलकी, प्रेम आणि camaraderie दोघांनाही जाणवली आणि हायसंही वाटलं. नंतरचा दिवस मग सर्वांबरोबर मजेत गेला. हास्यविनोद, चिडवाचिडवीला ऊत आला, फोटो काढले गेले, परतपरत भेटायचे वायदे केले गेले. आणि शेवटी निरोपाची वेळ आलीच.

तो तिला चिडवत म्हणाला, “तू थोडीशी तरी सुंदर असतीस ना, तर लग्न केलं असतं तुझ्याशी.”

तू इतका चांगला मित्र नसतास ना, तर मीही लग्न केलं असतं तुझ्याशी”, त्याच्या नजरेला नजर भिडवत ती म्हणाली.

हॅन्डशेक करून दोघंही आपापल्या दिशांना पांगले.

*************

चंद्र

माणसं धार्जिणी नाहीत, भांडणं, गैरसमज होऊन किंवा आपसुकच काही कारण नसतांना लोक दुरावतात. ग्रहशांत करून किंवा रत्न वगैरे वापरून हा दोष दुरुस्त करता येईल का?” आपली पत्रिका गुरुजींपुढे सरकवत तिनं विचारलं.  

अहो, चंद्राचा प्रभाव असलेली पत्रिका आहे तुमची! आणि चंद्र म्हणजे सतत बदल. यावरूनच काय ते समजा!”

तिचा चेहरा पडला.

ग्रहदशा असते, थोड्या चुकाही होतात आपल्याहातून. त्या होऊ नयेत याची काळजी घ्या. चंद्राला सूर्य, पृथ्वी, तारे यांचा आधार आहे. तरीही रोज रूप बदलायचं नशीब त्यानंही स्वीकारलंच ना?”

जिथे चंद्रही नशीबाच्या आधीन असतो, तिथे आपली काय गत?’ ती बाहेर पडली.

समोर उगवणारी प्रतिपदेची कोर पाहून तिला एखाद्या मैत्रिणीला भेटल्यासारखं वाटलं.

**********

सावध

कालच नेलेलं पुस्तक झालं पण वाचून?” लायब्ररियनने आश्चर्यानं विचारलं, तशी ती  दचकली.

ओह्ह! कालच नेलं होतं नाही का? लक्षातच राहिलं नाही!! इतकं obvious वागत नाही खरंतर आपण.

फारसं आवडलं नाही.” पटकन तिनं सांगितलं.

खरंतर ब-याच लोकांना आवडलंय. पण तुमचा चॉईस वेगळा असतो..”

वेगळा? ती स्वत:शीच उपहासानं हसली. 

पुस्तक फक्त चाळा म्हणून… डोळ्यासमोर असतो ’तो’. रात्रभर डोळ्याला डोळा लागत नाही. तो आणि तोच आठवत राहतो. मनापर्यंत एक अक्षरही पोचत नाही. आणि माझा चॉईस वेगळा! ह्म्म!

ही घेते.” तिनं यावेळी १५० पानांचीच कादंबरी उचलली.

हिच्यासाठी तीन दिवस. शनिवारी यायचं आता. मुखवटा चढवला आहे तो सहजी उतरता कामा नये. तिनं स्वत:लाच बजावलं.

**********


विजय

वीस-पंचवीस मिनिटं आरशासमोर झटापट करून झाल्यावर तिनं त्याला विचारलं, “कशी दिसतेय मी?”

“मस्त” एका सेकंदात उत्तर!

“बघितलंस का तरी? त्या मोबाईलमध्ये डोकं खुपसून बसलायस नुसता…” फणकारा…

“मोठं कानातलं मस्त दिसतंय, ड्रेसचं फिटिंग छान आहे, स्टोल मॅच होतोय, आयलायनरमुळे डोळे सुंदर 
दिसतायेत, लिपस्टिकची शेड तुला सूट होतेय.” परत एका सेकंदात उत्तर. यावेळेला डोळे तिच्यावर रोखलेले. “मला चॅलेंज?” असे भाव.

बॅंग ऑन!! पण मनातून हरखली असली, तरी तिनंही त्याच्या नजरेला नजर भिडवली.

“हे सगळं हसून सांगितलं असतंस तर?”

एका क्षणात त्याचे डोळे हरले.

“मला चॅलेंज?” असं म्हणत, विजयी हास्य करत ती बाहेर पडली.

***********

महिलादीन

त्यांची रोजची वेळ टळली तशी ती धास्तावली. आजच्या दिवसासाठीचा खास ड्रेस, मेक-अप, ऍक्सेसरीज सगळं 
काही तयार होतं. आता फक्त त्या तिघी वेळेवर यायला हव्या होत्या. त्यांच्यासाठी आणलेली गुलाबाची फुलं आणि चॉकलेट बॉक्सेस रेडी होते. त्यांचं काम झाल्यावरच त्यांना ती ते मोठ्या प्रेमानं देणार होती. पण त्या होत्या कुठे? चिडूनच ती खिडकीपाशी जाऊन उभी राहिली. इतक्यात त्यांच्यातली एक येताना दिसली आणि तिनं नि:श्वास टाकला. तिच्याच मागे बाकीच्या दोघीही एकत्रच येत होत्या. ती सुटली!

आज महिलादिन असला म्हणून काय झालं! धुणं-भांडी, केर-फरशी, पोळी-भाजी करणा-या तिघींनीही आजही यायलाच हवं होतं. महिलादिनाची फॅडं त्यांच्यासाठी नव्हती.

गुणगुणतच ती ऑफिससाठी तयार व्हायला लागली.

***********

स्वागत

“वेलकम होम, बाबा” दार उघडताच बायको-मुलगा उत्साहानं हसून त्याला म्हणाले. खुश झाला तो.
पुढच्या खोलीत पसरलेली पुस्तकं-पत्र-वर्तमानपत्र, तिरक्या झालेल्या उशा, सुरकुत्या पडलेला सोफा पाहून त्याला बरं वाटलं. परीटघडीची हॉटेल पाहून जीव अगदी उबला होता त्याचा.

यावेळेची टूर खूप लांबली होती आणि दगदगही चिकार झाली होती. घरात शिरल्याशिरल्या झालेलं स्वागत आणि घरातलं घरपण जाणवून तो सैलावला.

“फ्रेश होऊन ये, तुझ्यासाठी सरप्राईज आहे…” बायकोनं सूतोवाच केलं आणि तो उत्सुकतेनचं पटपट आवरून 
आला.

“हं…” बायकोनं हातात डिश ठेवली.

ढोकळा! तोही नेहेमीप्रमाणे फसलेला. त्याला मनापासून हसायला आलं. बायको-मुलगाही खुसखुसायला लागले.

This was what he had missed… his imperfect home with the perfect people!

*********